Coachen van hoogbegaafden met begrip, kennis en wijsheid

Noks Nauta & Agnes Schilder

De laatste tijd is er in Nederland toenemend aandacht voor coaching en begeleiding van hoogbegaafde volwassenen. Is dat goed nieuws, want heel nuttig en echt de hoogste tijd? Of wellicht overbodig en zorgt het alleen maar voor nog meer verkokering en hokjes denken in stoornissen-land? In deze blog vertellen we wat ons opvalt en wat volgens ons voorwaarden voor een effectieve coaching van hoogbegaafde volwassenen zijn.   

Wat valt ons op?

Mensen die hoogbegaafden coachen, vormen een uiterst divers gezelschap. Wij kennen mensen  met een afgeronde opleiding tot psycholoog of (ortho)pedagoog. Er zijn mensen uit het onderwijs, de zakelijke dienstverlening en ook mensen met een totaal andere achtergrond in bijvoorbeeld de chemie, biologie, IT, bedrijfskunde of taalkunde. Wat ze gemeen hebben, is dat ze bij zichzelf ontdekt hebben dat ze hoogbegaafd zijn, nogal eens komen ze daar achter als hun kinderen hoogbegaafd blijken. En dan merken ze dat ze andere hoogbegaafden goed kunnen begrijpen. Sommigen hebben een coachopleiding gedaan, een enkeling volgde een specifieke opleiding tot hoogbegaafdenbegeleider, zoals bijvoorbeeld bij Novilo of Ritha (voorheen ECHA). Deze twee opleidingen bieden naast veel kennis over hoogbegaafde kinderen ook een deel kennis over hoogbegaafde volwassenen aan. Een specifieke opleiding voor coach voor volwassen hoogbegaafden is er, voor zover wij weten, niet.

De coaches die wij kennen volg(d)en een grote variatie aan extra cursussen/ opleidingen. We hoorden over NLP, ACT en diverse andere, meestal korte opleidingen. Een enkele keer gaat een coach een HBO of universitaire bachelor of master studie doen, bijvoorbeeld  toegepaste psychologie,   om meer verdieping te krijgen.

Coaches zonder opleiding in de psychologie of pedagogiek vormen naar ons idee een mooie aanvulling op de hulpverlening met BIG-geregistreerde hulpverleners. Immers met ‘levensvragen’ hoef je niet een zwaar hulp/ therapie traject in. Het feit dat je deze hulp (die dus wordt aangeboden buiten het reguliere hulpverlenerscircuit) zelf moeten betalen kan voor sommigen een flinke barrière zijn, maar er zijn ook coaches die dit juist een voordeel noemen omdat de cliënten dan zeer gemotiveerd zijn.  

In dit blog onderzoeken we de voorwaarden voor effectieve coaching van hoogbegaafde volwassenen. Op basis van onze ervaring komen we in elk geval tot de volgende: het begrijpen van de hoogbegaafde cliënt, voldoende kennis over hoogbegaafdheid (met name bij volwassenen), een basis  van psychologische kennis en tot slot: wijsheid. We bespreken ze hieronder.  

Begrijpen van de hoogbegaafde cliënt

Coaches voor hoogbegaafden zijn doorgaans zelf hoogbegaafd en ze hebben, in het traject dat ze zelf hebben afgelegd om er constructief mee om te gaan, veel over zichzelf geleerd. Dat willen ze vervolgens inzetten om andere hoogbegaafden te begeleiden. Deze motivatie wordt heel vaak benoemd bij hun keuze om dit werk te gaan doen. Het is naar ons idee beslist een belangrijke voorwaarde voor goed contact als de coach zelf hoogbegaafd is. Hoogbegaafden begrijpen elkaar omdat ze snel denken en meerdere denksporen tegelijk hebben. Ook herkennen ze de valkuilen van andere hoogbegaafden en voelen ze de eventuele pijn die er is, bijvoorbeeld in relatie tot de barrières in iemands leven, studie en werk, mee. 

Yermish (2010) publiceerde over haar eigen ervaringen als psychotherapeut met hoogbegaafde cliënten. Hier een citaat.  

“Within the gifted community, the common wisdom is that one must find a therapist who understands the intrapersonal, social, and cultural experiences of being highly intelligent. Without this understanding, informal reports suggest that miscarriages of the therapeutic working alliance may be frequent, and that clients may avoid or leave therapy as a result. However, few therapists or researchers acknowledge intelligence as a dimension of human difference which could be relevant to therapy, or how their own relational selves might be affected by the prospect of doing this work” (Yermish, 2010). 

David (2021) beschrijft in haar recentere literatuuronderzoek hetzelfde. Zij zegt dat een hoge intelligentie een noodzakelijke voorwaarde is voor een goede therapeutische relatie met een hoogbegaafde. 

We ontkennen dit niet vanuit onze ervaringen. En onder hoogbegaafden heerst deze mening ook. Maar mensen praten elkaar na, vaak zonder dat ze naar de bron zoeken. En ook is onze vraag: hoe groot mag de kloof in IQ dan zijn? Kan een zeer hoogbegaafde cliënt (IQ van 145 of hoger) dan wel contact maken met een coach of therapeut met een IQ van 130?

En is het voldoende om als coach voor hoogbegaafden zelf hoogbegaafd te zijn? Nee, dat lijkt ons niet. Zeker als je nog maar kort weet hebt van je eigen hoogbegaafdheid en behalve je eigen ervaringen nog relatief weinig kennis hebt opgedaan. Ga je dan met een kop thee aan de keukentafel samen praten of samen een wandeling maken om al wandelende over allerlei aspecten van hoogbegaafdheid te spreken, dan lijkt ons dat helemaal prima. Het lijkt ons echter wel wat mager om je dan professioneel coach te noemen en er geld voor te vragen.

Hoogbegaafden die op zoek zijn naar passende hulp, vertellen dat ze nogal eens een lange zoektocht achter de rug hebben, ze zijn ook nogal eens bij professionele hulpverleners (bijvoorbeeld in de ggz) geweest en voelden zich daar niet begrepen. De hoogbegaafdheid kwam daar vaak niet aan de orde. Emans (2017) bevroeg ruim 600 hoogbegaafden daarover en het bleek dat, wanneer men hulp in de ggz zocht, de hoogbegaafdheid zelden werd meegenomen in diagnostiek, begeleiding en oplossing (Zie ook Hoiting & Nauta, 2022).

Een andere vraag die ons bezighoudt is: hoeveel laat je als coach in je coaching blijken van je eigen (negatieve) ervaringen als hoogbegaafde? Uit een recent onderzoek bleek dat het positief kan uitpakken als hulpverleners bij huiselijk geweld en kindermishandeling zelf vertellen over hun ervaringen daarmee. Zowel cliënten als (aankomende) professionals staan hier positief tegenover. Het blijkt ook van meerwaarde voor hun cliënten, ze bouwen gemakkelijker een vertrouwensband op, sluiten aan bij wat cliënten nodig hebben en kunnen een positief voorbeeld en hoop geven. Voor professionals zelf draagt het bij aan een diepere verwerking en herstel. Bovendien  geeft het voldoening om de eigen negatieve ervaringen om te zetten in iets positiefs voor een ander. Het inzetten van ervaringskennis moet wel in het belang van de cliënten zijn en bijdragen aan verwerking en herstel. De professionals moeten hun eigen ervaringen voldoende verwerkt hebben in verband met o.a. het risico op projectie. (GGZnieuws.nl 29 mei 2023)

Wij menen dat dit ook zo toepasbaar zou kunnen zijn op de hulpverleningsrelatie van een hoogbegaafde coach met hoogbegaafde cliënten. Met name de voorwaarde dat iemand de eigen ervaringen voldoende verwerkt moet hebben, vinden wij van groot belang.

Hoogbegaafde coaches vertellen vaak dat hun hoogbegaafde cliënten zich door het contact met hen dan eindelijk goed begrepen voelen, in tegenstelling tot de ervaringen bij reguliere hulpverleners en in de ggz. Soms reizen mensen flinke afstanden om bij zo’n hoogbegaafdencoach te komen. Echt begrepen worden door iemand, die uit eigen ervaring weet wat het is om hoogbegaafd te zijn, is naar ons idee een voorwaarde voor een effectief traject. Maar, zoals al gezegd, is het voldoende?

Kennis over hoogbegaafdheid

Het is lastig om iets te zeggen over de kennis over hoogbegaafdheid. Goed onderzoek doen naar deze doelgroep is lastig. We hebben immers geen representatieve steekproef van hoogbegaafden. Wie zelf weet hoogbegaafd te zijn komt daar vaak pas achter als er problemen ontstaan en er door de hoogbegaafde zelf of door diens omgeving gezocht wordt naar de aanleiding daarvan. Wat maakt dat iemand vastloopt in werk, een studie of in een relatie? Daarom zijn hoogbegaafden die meedoen aan onderzoek eigenlijk een ‘negatieve’ selectie. We moeten het vooral doen met verhalen van en over hoogbegaafde volwassenen. Die ervaringen worden inmiddels al meer dan 20 jaar verzameld en verwerkt in artikelen en boeken. Met als aandachtspunt dat het dus alleen om hoogbegaafden gaat die als zodanig zijn herkend. 

Wie of wat is ‘hoogbegaafd’? Hoogbegaafd is een beschrijving van kenmerken van mensen met een hoge intelligentie. Intelligentie wordt gemeten door een IQ-test. Daarvan zijn er vele, die elk nèt iets anders meten. Als we bij veel mensen zo’n test afnemen zien we dat de scores een zogenaamde normaalverdeling laten zien (Website Mens en samenleving). Je bent hoog intelligent als je behoort tot de 2% hoogst scorenden op een intelligentietest. Dat heeft als implicatie dat je dus hoog intelligent kunt zijn zonder dat je het zelf (expliciet) weet.

Kennis over hoogbegaafdheid bij kinderen is in de tachtiger jaren van de twintigste eeuw langzaam verzameld. Die kennis gaat vaak over schoolsituaties. Ook hoogbegaafde kinderen lopen vaak eerst vast, voordat er iets gebeurt. Ook daar weten we niet over welk deel van de hoogbegaafden we het hebben. Ook nu zijn het waarschijnlijk vooral diegenen die vastlopen die zichzelf gaan herkennen in de term ‘hoogbegaafd’ en/of door anderen als hoogbegaafd aangeduid worden vanwege problemen. 

Kennis over hoogbegaafde volwassenen komt maar langzaam van de grond. Een mogelijke reden daarvoor is dat er geen financiële middelen beschikbaar zijn. Zo blijft het een zaak van bijvoorbeeld studentenprojecten, en een enkele onderzoeker die persoonlijke interesse heeft, zoals Rinn & Bishop (2015). Maggie Brown (psychotherapeut in Nieuw Zeeland) voerde een interessante internationale Delphi studie uit onder experts (Brown, 2021; Brown et al 2020). Het is ons niet duidelijk of deze kennis algemeen bekend is onder mensen die met hoogbegaafde volwassenen werken en we weten ook niet of en hoe zij deze kennis verder uitbouwen.

Zoals gebruikelijk binnen de psychologie kijken professionals ook bij hoogbegaafdheid vanuit verschillende perspectieven, er zijn bepaalde ‘scholen’. Denk aan mensen die de theorie van Dabrowski als verklaringsgrond benutten, mensen die trauma als belangrijke factor zien of de theorie van de meervoudige intelligentie van Gardner aanhangen en ga zo maar door. Professionals met een onderwijsachtergrond hanteren vaak indelingen in typen (hoogbegaafde) leerlingen, door hen worden sommige leerstoornissen verklaard door de hoogbegaafdheid. Ook verhalen over gebrekkige executieve functies komen langs.

Er is inderdaad niet één omvattende theorie over hoogbegaafdheid. Verschillende theorieën en inzichten kunnen overigens heel goed naast elkaar bestaan. Lastig is wel dat er theorieën bij zijn die claimen alles te kunnen verklaren. En voor een aantal theorieën is, ondanks onderzoek, toch echt geen wetenschappelijke steun gevonden zoals de theorie van de meervoudige intelligentie van Gardner (Warne, 2020). Ook theorieën die al lang met onderbouwing volledig verworpen zijn, komen nog steeds langs, denk maar aan de zogenaamde verbaal-performaal kloof bij hoogbegaafden en de suggestie dat daar specifieke problemen bij zouden horen. Dat bleek uit onderzoek van Luc Kumps niet het geval, hij noemt het een fabel (www.eduratio.be). Mogelijk wordt het veroorzaakt door de opbouw van de vroegere testen?

De basiskennis over hoogbegaafdheid bij coaches voor hoogbegaafden is er over het algemeen wel denken we. Hoe betrouwbaar en recent die kennis is, valt moeilijk te zeggen. Het is, gezien het hierboven gestelde, ook erg lastig om een basisnorm hiervoor aan te geven.

De kennis over hoogbegaafdheid bij mensen die in de ggz werken, kan volgens velen sowieso nog veel beter. Helaas zijn er in die sector ook nog veel vooroordelen. “Wel hoogbegaafd, niet gek”, zo verzuchten nogal wat hoogbegaafden (Nauta, 2020).

Psychologische kennis

Hoewel coaches vaak geen psycholoog zijn, begeven ze zich wel op psychologisch terrein. Het valt ons op dat ze wel gebruik maken van psychologische kennis, zij het soms fragmentarisch of onbewust. Ze hebben in een opleiding iets geleerd, ergens iets gelezen et cetera. Soms hebben ze toepassingen geleerd van een psychologische theorie of methode zonder dat ze de theorie erachter beheersen. Het risico bestaat dat een theorie zonder nuance wordt toegepast als dé waarheid. Terwijl er van alles over te zeggen valt, zoals wanneer die theorie dan geldig is (en vooral wanneer niet) en hoe je de theorie zou kunnen gebruiken in een specifieke situatie. Sommige kennis is verouderd, herzien door nieuw onderzoek en komt toch steeds weer boven. Zo horen we nog regelmatig professionals spreken over leerstijlen terwijl al lange tijd consensus heerst dat leerstijlen geen voorspellende waarde hebben voor studiesucces. Op de website van Onderwijskennis (z.j.) wordt dit toegelicht. Leerlingen leren dus niet beter als ze hun ‘eigen’ leerstijl toepassen.

We vragen ons wel eens af of coaches, die zeggen ‘eclectisch’ of ‘holistisch’ te werken, niet in feite theorieën die niets met elkaar van doen hebben mengen. Dat komt misschien wel heel creatief over maar is ook ‘vervuilend’. Dabrowski wordt dan bijvoorbeeld gemengd met Spiral Dynamics, met Maslow, met morele ontwikkeling (Kohlberg), met Freud en zo voorts. Zo kun je alles inzetten als het je past, zonder dat de theoretische achtergrond juist is. “Als het maar werkt in de praktijk” zeggen sommigen. Jazeker, dat is een belangrijk criterium maar als het lijkt te werken is het dan ook altijd oké?

Soms doen coaches ook uitspraken over autisme, ADHD en andere classificaties uit de DSM. Daarmee begeven ze zich op glad ijs. Iemand die daar geen opleiding voor heeft, zou zich ver moeten houden van deze uitspraken. Het classificeren is niet het afwerken van een afvinklijstje. Eigenlijk is het zelfs onbevoegd uitoefenen van een beroep dat in de wet BIG staat. Het doen van dergelijke uitspraken kan iemand helpen te duiden wat er speelt maar het kan ook zeer schadelijk zijn. Wie een keer door een coach een term uit de DSM heeft horen gebruiken, legt die niet zomaar naast zich neer. Zo’n term kan zeer stigmatiserend werken en ook een selffulfilling prophecy worden: ik ben autist dus ik houd niet van…… Mensen gaan hun gedrag zo zelf duiden en kunnen  er dan vanuit gaan dat ze dus gewoon zo zijn en er dus niets aan kunnen doen. Dat remt de groei- en ontwikkelmogelijkheden af. Dit baart ons zorgen.   

Doen wat werkt

Onze eerste reactie op enthousiaste verhalen van hoogbegaafden over hun coaches is: wat geweldig dat deze coaches hoogbegaafde mensen zo goed kunnen aanvoelen en diepgaand contact met hen kunnen leggen! Ook mensen die al in de ggz zijn geweest vanwege psychische problemen, mensen die helemaal zijn vastgelopen, kinderen die vastzitten en met niemand willen praten. Het vereist heel wat invoelend vermogen en creativiteit om contact met hen te krijgen en hen te helpen. Mensen zijn blij en gelukkig dat ze eindelijk iemand gevonden hebben die begrijpt waar zij het over hebben.

Ja natuurlijk, elke manier om mensen op een constructieve manier met hun levensknelpunten om te laten gaan is waardevol. De relatie van de coach met de cliënt is wezenlijk en mogelijk het enige wat er écht toe doet. Als dat werkt dan is het toch prima zou je zeggen.

Alleen…. hoe weet je eigenlijk wat werkt? De coachees voelen zich gehoord en gezien, dat is fantastisch. Dat werkt ook echt, coach en coachee zijn daarin oprecht, daar hebben we geen zorgen over. Misschien zou dat ‘je gehoord en gezien weten’ beter nog dichter bij huis kunnen realiseren. Psychiater Dirk de Wachter pleit hiervoor: bespreek je problemen thuis, met je partner, vriend, buurvrouw, we professionaliseren tegenwoordig alles en mensen gaan naar een psychiater met gebeurtenissen die bij het leven horen betreffende rouw, levensfasen, allerlei dilemma’s. “We kunnen zo een beetje elkaars psychiater zijn” (De Wachter, z.j.).

We zijn het helemaal eens met zijn stelling en gunnen iedereen een goede gesprekspartner in de huiselijke sfeer. Maar ja, als je al vastgelopen bent, als je partner je niet begrijpt en als je niet weet dat hoogbegaafdheid mee kan spelen, wat dan? Dan zoek je verder en ben je gelukkig als je een klik hebt met een coach die je wel lijkt te begrijpen.   

En dan na die eerste klik? Bekend is dat houvast helpt, dus als je mij vertelt dat ik hoogbegaafd ben, dat dat past bij alles wat ik heb meegemaakt en daar vertel, dan valt er daardoor bij mij van alles ‘op z’n plaats’. Ik gebruik dan mijn ‘babbelbrein’, een term die tegenwoordig meer en meer gebruikt wordt om uit te leggen dat de voornaamste functie van onze hersenen is om betekenis geven aan wat onze zintuigen waarnemen; we zien dus niet de waarheid maar een werkelijkheid die we zelf creëren. Mijn babbelbrein kan tevreden zijn met het woord ‘hoogbegaafd’. Dat geeft namelijk consistentie, coherentie, houvast in mijn leven, dat is heel fijn en werkt. Niemand hoeft zich, denken we, zorgen te maken over dit aspect van de coaching, psycho-educatie (iemand uitleggen wat er speelt, woorden geven aan ervaringen, duiden) dat werkt écht zeggen vele coachees.

Klopt het wel?

Maar klopt die houvast ook? Ga ik terecht allerlei zaken die in mijn leven spelen onder de noemer hoogbegaafdheid scharen en/of ga ik mij daar vervolgens ook daarnaar gedragen? Maak ik mijn eigen theorietje waar? Ja, want dat doe ik als mens voortdurend. De verklaringen en termen die ik gebruik zijn eigenlijk niets anders dan hokjes die mijn babbelbrein gebruikt om te duiden: ik sluit me nu af want ik ben overgevoelig voor geluiden, ik stop hier mee want ik verveel me snel. Is dat erg? Ach, het maakt niet zoveel uit wat ik vind, want mijn babbelbrein kan niks anders en doet niets anders dan woorden geven, of beter: betekenis geven, aan wat mijn zintuigen opvangen. Anders is dit leven niet te doen. Woorden geven aan wat ik ervaar is nuttig en lastig tegelijk. Immers, als ik het eenmaal duid, dan kan ik het als feit gaan zien terwijl het dat niet is, wij mensen hebben die neiging al snel: ik ben extravert, ik heb hoogtevrees, ik ben autistisch dus… Maar hoort hier wel een dus, is het label wel een verklaring of slechts een term? En wat bereiken we hiermee? Het kan tot fixatie leiden en zoals eerder opgemerkt, je leer- en groeimogelijkheden blokkeren. 

Lange termijn

Onze zorgen zitten met name in wat er op lange termijn echt werkt: is een hokje bieden wellicht een pleister en verhult die wat echt aandacht hoeft? Hier halen we graag het reïficatieprobleem aan, zoals Trudy Dehue (Dehue, 2014) dat beschrijft en ook Ten Broeke (2016) dat uitlegt. Dat reïficeren zien we de hele tijd om ons heen gebeuren. Ook met hoogbegaafdheid. Als je reïficeert, dan beschrijf je iets alsof het als realiteit bestaat (het Latijnse woord res betekent ding), terwijl het gaat om een term, die alleen wordt gebruikt voor een idee of een abstractie. Hieronder meer uitleg. 

We kunnen een aantal gedragingen die we waarnemen bij iemand best aanduiden met een verzamelnaam, dat doen we voortdurend: autisme, ADHD, Parkinson, weerstand, motivatie. Dat beschrijft het gedrag wat we zien en dat kan zeer helpend zijn. Dehue legt uit dat het belangrijk is dat we blijven beseffen dat een beschrijving van een aantal symptomen of gedragingen met een bijbehorende naam, niets zegt over de reden ervan, het geeft geen verklaring. Een kind vinden we druk en dat noémen we ADHD, het kind is niet druk dóór de ADHD. ADHD is geen eigenstandig ding. Ook een term voor een somatische ziekte zoals diabetes, is in feite een afspraak onder artsen. Je bent niet ziek door de diabetes, je hebt een aandoening en dat noémen we diabetes. Om daarmee te kunnen leven moet je er veel meer over weten dan alleen de term. Je kan je leven hierop inrichten en dan helpt het enorm om te leren over jouw suikerstofwisseling en hoe dat werkt in jouw leefsituatie. 

Voor hoogbegaafdheid geldt dat ook, voor zover we het hebben over de beschrijving van kenmerken. De hoge intelligentie, het basiselement van hoogbegaafdheid, is wel meetbaar, net als je bloedsuikerwaarde maar het gaat uiteindelijk om hoe je die intelligentie gebruikt in interactie met wie je bent door je opvoeding en je omgeving, de maatschappelijke cultuur, je emotionele stijl, je gezin, je school, je werk et cetera. Het staat dus niet op zichzelf, het is geen ding dat je vast kunt pakken. Hoogbegaafdheid is geen diagnose, jouw hoogbegaafdheid is een persoonlijke uiting. Het beschrijft maar verklaart niets, de ‘oorzaak’ van hoogbegaafdheid blijft daarmee verborgen.  

Kortom, de aandacht en psycho-educatie die coaches bieden is goud waard, daar willen we niets aan af doen. Mits uiteraard de coaches geen onzin beweren en we beseffen dat een theorie een poging is om een werkelijkheid te beschrijven, maar nooit verward moet worden met de werkelijkheid. “De kaart is niet het gebied” is een bekende uitspraak en dat is zeer waar. De vraag die we hier voorleggen is: helpt de coaching op de lange termijn ook echt? Een tevreden klant is immers niet altijd een geholpen klant. Een patiënt die veel stress heeft en van de dokter kalmeringstabletten krijgt die meteen rust brengen voelt zich goed geholpen maar is dat ook zo?

Mogelijke schade door coaching?

We willen hier voorzichtig iets schrijven over de mogelijke schade die zou kunnen ontstaan door coaching. Als hoogbegaafdheid als verklaring wordt gezien voor alle problemen die men tegenkomt hindert dat soms de mogelijkheid om er mee om te leren gaan. Het gaat altijd om interacties met jou als persoon, met anderen en met situaties. Hoogbegaafdheid is een set van positieve kenmerken. Die men soms als volwassene nog moet leren gebruiken omdat dat niet eerder in het leven is geleerd. Natuurlijk is het lastig als er al vroeg in het leven geen sprake was van een veilige hechting. Maar wie dat alleen aan de hoogbegaafdheid ophangt, doet er niets mee. Die blijft mogelijk hangen in slachtofferschap.

Een valkuil kan ook zijn dat een coach vooral put uit eigen ervaringen en de coachee bestookt met oplossingen die voor haar of hem zelf hebben gewerkt. Uiteraard is dat in het algemeen schadelijk, niet alleen bij hoogbegaafden. We zien dit verschijnsel bij hoogbegaafden onder elkaar, omdat je elkaar zo goed denkt te begrijpen. Zo lezen we bijvoorbeeld op sociale media allerlei ongevraagde adviezen van hoogbegaafden aan elkaar, wanneer iemand meldt problemen te hebben in relatie tot de hoogbegaafdheid. “O, dan heb je misschien ook ADHD, net als … “  “O, dan ben je depressief…”. Uit verhalen van hoogbegaafden maken we op dat dit ook in een coachingsgesprek voorkomt.

Als coaches te snel labels (uit de DSM) gaan plakken, kan dat schade doen. Het leidt tot medicalisering, het geloof dat je iets mankeert, daarmee kom je niet verder. Wij denken dat de hoogbegaafde wel verder als komt als die zich verdiept in de eigen emoties, gevoelens en gedrag. En zich afvraagt hoe met de eigen kenmerken goed te leven.    

Of het vertellen van niet kloppende theorieën ook schadelijk kan zijn, staat ter discussie. Misschien ontstaat er geen directe schade. Maar als de coachee er iets over leest en erachter komt dat de geboden kennis niet of deels niet klopt, kan het vertrouwen in de coach wel beschaamd raken.

Wijsheid

Wat is wijsheid? Wij komen bijvoorbeeld op jezelf als coach wegcijferen, voldoende kritisch zijn, nuanceren, nederig zijn, ……. (vul het als lezer maar verder in).

Brugman schrijft in zijn proefschrift uit 2000 (Trouw, 2000) dat wijsheid de relativerende omgang met kennis is. Wijsheid gaat om wat we denken zeker te (kunnen) weten en dat is niet veel. Socrates is met zijn uitspraak: “Ik weet dat ik niets weet” het prototype van een wijs mens. Psycholoog Paul Baltes onderzocht wijsheid en had een pragmatische insteek: een manier waarop je dingen doet in plaats van een manier waarop je naar dingen kijkt (De Lange, 2021). 

Wijsheid van de coach is nodig denken we om met een warm hart de ander bij te staan in diens zoektocht, niet door pleisters en quick fixes aan te bieden die bij anderen werkten – dus bij deze coachee vast ook – maar door de zoektocht, die leven heet, samen te onderzoeken. De waarde van de coaching zit in het samen ontdekken wat werkt waarbij de coach zijn/haar expertise inzet, ervaring kan delen, eventueel suggesties kan doen maar het is de coachee die het werk doet want alleen die weet wat echt past. De kunst is om daarbij niet te snel te kijken naar of het wel fijn en prettig is, want echt leren is vaak niet leuk, dat doet een beetje “ au”. Het filmpje van Rabbi dr A. Twerski (Twerski, z.j.) over hoe kreeften groeien geeft een prachtig beeld over hoe kreeften door de pijn van een te krappe behuizing op het idee komen hun oude schild af te werpen en dan pas in een volgende fase kunnen komen.

Nuance over psychologische kennis in het algemeen

Zou het zin hebben als coaches van hoogbegaafden, en dan diegenen die niet al psycholoog zijn, meer psychologische kennis hebben? Dat is de vraag. Ik (AS) vraag me wel eens af is de kwaliteit van de huidige reguliere opleidingen goed genoeg? Ik ken ze zeker niet allemaal natuurlijk en ik bedoel niemand voor het voorhoofd te stoten, maar ik merk het aan mezelf: ook in mijn lessen is goed wat ik als docent denk wat goed is, hoe kritisch ik ook probeer te zijn op mijn eigen aannames. Het is ook niet gemakkelijk om studenten voldoende kritisch vermogen bij te brengen in deze tijd die voor veel psychologen best verwarrend is: in de psychologie en ook in de psychiatrie verschuiven ideeën over ziek zijn en gezond. Dat we in Nederland een hele lange opleiding tot GZ psycholoog kennen is enerzijds goud waard en onvervangbaar, maar deze zelfde opleiding draagt ook bij aan het in stand houden van allerlei hokjes en denkwijzen die misschien wel aan een forse opfrisser toe zijn.

Met ‘opfrisser’ denken we aan meer dan een nieuwe term invoeren of een enkel hokje vervangen. Steeds meer westers opgeleide (klinisch) psychologen verlaten het materialistische, dualistische wereldbeeld en aanvaarden dat de wereld een gevolg van ons paradigma is, een verhaal van ons collectieve babbelbrein en zeker niet de waarheid. Die waarheid bestaat niet, geluk en lijden ontstaan voornamelijk in onze gedachten. De wetenschap is een fantastisch iets als het gaat om het beschrijven van die werkelijkheid en die vastleggen in algemeen geldige natuurwetten maar helpt ons niet aan antwoorden over hoe en waarom. Ook niet als we nóg meer gaan meten en nog meer data verzamelen want niet alles wat we meten is relevant en niet alles wat relevant is kunnen we meten, zeker niet als het gaat om zaken als geluk en floreren. “Is het wel mogelijk om van menswetenschappen te spreken?” vraagt Gerbert Bakx zich hardop af in diverse van zijn podcasts: de wetenschap is nuttig voor objecten maar mensen hebben keuzes en volgen niet de wetten van de wetenschap (https://podtail.nl/podcast/gerbert-bakx/). Het gaat naar zijn mening over het vinden van betekenis en zin, niet om het beschrijven van wat waar of niet waar is. Dat vraagt eerder om een filosofisch gesprek dan om een medische diagnose. Hij sluit daarmee aan bij de visie van Dirk de Wachter: het gaat niet om waarheidsvinding of om het onderscheid tussen ziek en gezond maar om wat geeft voor die persoon het leven zin. Dat is een existentiële vraag die je niet kan beantwoorden met een theoretisch model, die vraag bespreken vraagt om (zelf)inzicht en wijsheid. Kortom, we willen hier zeker niet pleiten voor verplichte bijscholing met veel theoretische kennis voor HB-coaches of een nieuwe registratie, daar gaat het naar ons idee niet om, wel om die kennis met wijsheid te kunnen inzetten.

Tot slot

In dit blog zijn we gaan onderzoeken wat volgens ons voorwaarden zijn voor effectieve coaching van hoogbegaafde volwassenen. In de literatuur is er wel iets beschreven, namelijk dat de coach of therapeut zelf hoogbegaafd zouden moeten zijn om de cliënt echt te begrijpen. Maar de onderbouwing daarvoor vinden we mager. En het lijkt ons zeker niet voldoende.

Er zijn coaches in alle soorten en maten, opleiding zegt niet alles over iemands kwaliteit.

Opleiding is wel nodig maar nooit als enige. Mensen met een BIG registratie die in de ggz werken zijn lang niet allemaal goed voor hoogbegaafden, we horen te vaak dat hoogbegaafde cliënten daar niet op hun plek zijn en weglopen omdat ze niet begrepen worden.  

Moet er dan meer op kennis worden gelet? Kennis riekt naar waarheidsvinding en is naar ons idee niet wat we nodig hebben. Wat dan wel? Wellicht gaat het er nu om dat coaches (en therapeuten) die hoogbegaafden begeleiden, hier samen over in gesprek gaan? Dat ze, voor zover dat nog niet het geval is, intervisiegroepjes maken om juist deze vragen te bespreken.   

Misschien kan er vanuit de coaches voor hoogbegaafden wel een aanzet komen voor een basisprogramma voor HB coaches? En daarnaast is het volgende natuurlijk van groot belang voor de kwaliteit: supervisie, intervisie, afstemmen, vragen stellen, andere perspectieven overwegen. We zouden willen dat alle gesprekspartners van hulpzoekers dit kunnen bieden. HB of niet.

Verder is onze conclusie: maak onderscheid tussen wat prettig is voor de cliënt en/of de coach en wat echt werkt: vertrouw niet alleen op opleiding, noch op eigen ervaring. Blijf kritisch. Coachen is een vak, een vaardigheid. Die vaardigheid kun je leren maar het feit dat je je vak verstaat, wil nog niet zeggen dat je de goede dingen doet en dat je de dingen goed doet. Toets dat dus allebei!

Als je de dingen niet goed doet, dan wordt het sowieso niks. Dus eigen ervaring, je kennis, vaardigheden aanleren, samen met intervisie, voldoende kritisch vermogen dat maakt de coaching waardevol.     

Of we moeten streven naar een beroepsvereniging van HB coaches die ook kwaliteitsnormen formuleren, is de vraag? En een registratie/ erkenning opzetten? Er bestaat al een Kwaliteitsregister van de Koepel Hoogbegaafdheid. De vraag is of daarmee de kwaliteit ook beter wordt. We kennen nogal wat coaches die er zelf niet in willen (teveel bureaucratie en ze hebben toch wel voldoende klanten) en we horen van coaches die volgens henzelf onterecht zijn geweigerd. Dit is dus een fors discussiepunt. We hopen wel op meer samenwerking van coaches waardoor de gedeelde kennis en ervaring op een hoger niveau zal komen.   

Referenties

Bakx, G. (z.j.). https://podtail.nl/podcast/gerbert-bakx/

Brown, M. (2021). Research with gifted adults: Mapping the territory using a socially just process. A thesis submitted in fulfilment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy in Psychology, the University of Auckland.

Brown, M., Peterson, E.R. & Rawlinson, C. (2020). Research With Gifted Adults: What International Experts Think Needs to Happen to Move the Field Forward, Roeper Review, 42:2, 95-108 To link to this article: https://doi.org/10.1080/02783193.2020.1728797

David, H. (2021). The conditions for establishing a therapeutic alliance between the counselor and the gifted client. Journal of Gifted Education and Creativity 8(1), 23-32. 

Dehue, T. (2014). Betere mensen: over gezondheid als keuze en koopwaar. Atlas Contact.  

De Lange, F. (2021). Eindelijk volwassen. De wijsheid van de tweede levenshelft. Ten Have

De Wachter, D. Praat met elkaar: Iemand helpen doe je zo, volgens psychiater Dirk de Wachter (careerwise.nl)

Eduratio: EduRatio – Verbaal-Performaal kloof bij IQ testen

Emans, B. (2017). Hulpverlening schiet vaak tekort. Talent, februari 2017, pp 20-23. 

Ggznieuws.nl (29 mei 2023). Eigen ervaringen delen helpt bij huiselijk geweld en kindermishandeling – (ggznieuws.nl)

Hoiting, L. & Nauta, N. (2022). Hoogbegaafde Hulpzoekers. BigBusinesspublishers en IHBV.

Kwaliteitsregister Koepel Hoogbegaafdheid: KwaliteitsRegister HoogBegaafdheid

Mens en samenleving: Het interpreteren van een IQ-score of testuitslag | Mens en Samenleving: Psychologie (infonu.nl)  

Nauta, N. (2020). Hoogbegaafd: wel anders maar niet gek. Tijdschrift voor Begeleidingskunde, 9(4), 2-11. https://lvsc.eu/attachments/ACV8T7K9U944728O/TsvB-2020-04-01_Hoogbegaafd_wel_anders_maar_niet_gek.pdf

Onderwijskennis. Differentiëren naar leerstijl helpt leerlingen niet | Onderwijskennis

Rinn, A.N., & Bishop, J. (2015). Gifted Adults. A Systematic Review and Analysis of the Literature. Gifted Child Quarterly, October 2015 vol. 59 no. 4 213-235.

Ten Broeke (2016) https://ashatenbroeke.nl/gelezen-betere-mensen-van-trudy-dehue/.

Trouw (2000). Experts in onzekerheid leiden het goede leven | Trouw

Twerski, A. How do lobsters grow: How do lobsters grow ? | Rabbi Dr. Abraham Twerski | Storiez – YouTube

Warne, R.T. (2020). In the know. Cambridge. Cambridge University Press.

Yermish, A. (2010). Cheetahs on the Couch: Issues Affecting the Therapeutic Working Alliance With Clients Who Are Cognitively Gifted.  Massachusetts School of Professional Psychology. Submitted in partial fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Psychology.

Auteurs

Noks Nauta is arts niet praktiserend en arbeids- en organisatiepsycholoog. Sinds ze in 2000 ontdekte dat ze zelf hoogbegaafd is, verzamelt en verspreidt ze kennis over hoogbegaafde volwassenen en senioren. Dat doet ze voornamelijk via het Instituut Hoogbegaafdheid Volwassenen (IHBV) waar ook enkele van haar boeken zijn uitgegeven: Webshop – IHBV 

Agnes Schilder is psycholoog, docent, coach en spreker. Haar belangstelling gaat uit naar de toegepaste, positieve psychologie en hoogbegaafdheid bij volwassenen. Ze organiseert samen met anderen HB-cafés in Groningen (zie www.ihbv.nl) en zet zich in om de kennis over hoogbegaafdheid te vergroten door het geven van presentaties en het voeren van gesprekken met professionals, (jong)volwassenen en ouderen over (hun) hoogbegaafdheid. Meer informatie: http://www.bovenhetmaaiveldcoaching.nl.

Onderzoek doen naar hoogintelligenten (hoogbegaafden)

Deze tekst is een bewerking en uitbreiding van een artikel dat ik publiceerde in de Nieuwe Mensa Berichten van 21 januari 2026

Dit blog schreef ik voor:

  • Mensen die interesse hebben in kennis over hoogintelligente volwassenen / volwassenen met kenmerken van hoogbegaafdheid;  
  • Mensen die zelf onderzoek doen of willen doen naar hoogintelligente volwassenen;
  • Mensen die uitspraken doen over hoogintelligente volwassenen;
  • Mensen die vinden dat ik te kritisch ben over uitspraken van anderen over hoogintelligente volwassenen (als mensen bijvoorbeeld schrijven ‘veel hoogbegaafden ….’ terwijl daar geen goede bronnen voor zijn, reageer ik daar op);
  • Mensen die me vragen wat ik graag zou willen dat er aan onderzoek wordt gedaan met betrekking tot hoogbegaafde volwassenen en senioren. En welke onderzoeksvragen ik dan zou hebben?

Meer (betrouwbare) kennis over hoogintelligente volwassenen kan bijdragen aan meer welbevinden en meer ruimte voor het ontwikkelen van hun / onze talenten en mogelijkheden. Er zitten wel heel wat haken en ogen aan zulk onderzoek. In dit blog ga ik daar nader op in en aan het eind kom ik met mijn conclusie die hopelijk kan leiden tot verdere discussie.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    IIk begin met de vraag “Wat is ‘goed’ onderzoek”? Kun je eigenlijk hoogbegaafden als groep wel onderzoeken? Bij onderzoek naar hoogbegaafden kan selectiebias een valkuil zijn. Het is namelijk praktisch niet mogelijk om een representatieve steekproef te vinden. Daarom kiest men dan voor (mogelijk) hoogbegaafde cliënten (niet altijd getest) van coaches of psychologen maar die vormen geen random groep hoogbegaafden. Of men onderzoekt Mensaleden. Nu is het voordeel van Mensaleden dat ze wel allemaal voldoen aan het criterium van een gemeten hoog IQ. Maar in een intern ledenonderzoek onder Mensaleden in Nederland (Cramer et al., 2023) legde men enkele uitspraken voor met redenen voor het laten afnemen van een intelligentietest. Daarop werd nagegaan of die reden een grote rol had gespeeld.

Op de uitspraak ‘ik liep regelmatig tegen zaken aan in mijn leven en vermoedde dat dit met mijn intelligentie te maken kon hebben’, gaf ca 40% aan dat dat een grote rol had gespeeld.

Op de uitspraak ‘als kind ondervond ik problemen die mogelijk verband hielden met mijn hoge intelligentie’, gaf ca 30% aan dat dat een grote rol had gespeeld.    

Van de mensen die vanuit een externe intelligentietest lid werd van Mensa (ca 11% van deze onderzoeksgroep), gaf 50% aan dat de test onderdeel was van een hulpverleningstraject.  

Ik meen dat dit aangeeft dat Mensaleden niet representatief zijn voor alle hoogintelligenten.

Ik gebruik in dit artikel hoogintelligent en hoogbegaafd door elkaar heen. Ze zijn niet 100% identiek maar de betekenis is volgens woordenboeken hetzelfde. Hoogbegaafd is de beschrijving van kenmerken van mensen met een hoge intelligentie. Zie daarvoor mijn blog (Nauta, 2026a).      

Een artikel van Anne Rinn  (Department of Educational Psychology, University of North Texas) uit 2024 biedt een aantal belangrijke verkenningen en uitspraken over onderzoek onder hoogbegaafden. Die sluiten aan bij mijn eigen opvattingen hierover. In dit artikel zal ik enkele inzichten uit haar artikel delen. Ze schrijft vanuit de onderwijspsychologie maar haar inzichten zijn breder toepasbaar.

Eerst een paar algemene dingen over onderzoek doen. 

Wat is ‘goed onderzoek’?

Mijns inziens kun je, ook zonder wetenschappelijke opleiding, de basisprincipes van wetenschap begrijpen. Ik noem er een paar:

  • Een heldere en eenduidige vraagstelling. 
  • Een duidelijke afbakening van de begrippen die je gebruikt.
  • Een duidelijke beschrijving van je onderzoeksmethode
  • Transparantie: zodanig beschrijven van wat je in je onderzoek gedaan hebt, dat anderen het ook zo kunnen uitvoeren. Denk aan alle keuzes die je moest maken, zoals: welke mensen  heb je onderzocht? Welke vragenlijst of ander instrument heb je gebruikt?

Dit lijstje kun je nog veel langer maken. Ik bedoel ze als introductie.

In mijn betaalde werk heb ik veel te maken gehad met medische richtlijnontwikkeling. In dat kader leerde ik het principe van de critical appraisal[i]. Hoe beoordeel je de kwaliteit van een wetenschappelijk artikel? Er zijn checklists ontwikkeld die heel nuttig zijn om toe te passen op onderzoeksartikelen. Je gaat dan kritischer lezen en meer vragen stellen bij publicaties.    

Keuzes maken tijdens het doen van onderzoek

In wetenschappelijk onderzoek, ook als het om vrij exact onderzoek gaat, moeten altijd keuzes gemaakt worden. Bijvoorbeeld over de formulering van je onderzoeksvraag, over de selectie van je populatie, de keuze voor onderzoeksmethoden, meetinstrumenten e.d.. En later over de resultaten: Welke analyses gebruik je om je metingen / observaties etc. te verwerken? Hoe beschrijf je de resultaten? En nog veel meer. Al die keuzes worden (nu nog) door mensen gemaakt en zijn dus intersubjectief. Onderzoekers praten er met elkaar over en leggen vast welke keuzes ze maken en waarom.  

Socioloog / antropoloog Bruno Latour deed ooit participatief onderzoek (hij werkte zelf mee én observeerde) in een laboratorium en kwam erachter dat er op heel veel momenten keuzes werden gemaakt door mensen (ook zonder dat ze zich dat zelf bewust waren) en dat het hele proces van wetenschappelijk onderzoek veel minder objectief was dan hij had gedacht. (Latour en Woolgar, 1979)

Soorten onderzoek

Er zijn veel verschillende soorten onderzoek. Er zijn mensen die denken dat goed onderzoek altijd bestaat uit een onderzoeksgroep en een controlegroep en dat er vooral veel cijfers mee gepaard gaan en veel statistiek. Dat is echter maar één soort onderzoek. Helaas scoort dat soort onderzoek hoog in wetenschappelijke tijdschriften en mensen die aan een universiteit werken moeten dan ook vooral dat soort onderzoek doen, omdat ze dan sneller kunnen publiceren in zogenaamde peer-reviewed tijdschriften die een hogere impactfactor hebben.

Maar er zijn veel meer soorten onderzoek. Het hangt bijvoorbeeld van de vraagstelling af, voor welk soort onderzoek je kiest, maar ook van de al beschikbare kennis en uiteraard van de mensen en middelen die je ter beschikking hebt. 

Mijn idee is dat de vragen die we hebben vanuit hoogbegaafde volwassenen en ouderen zelf, zich niet of nauwelijks laten vangen in cijfers, en dat die vragen veel beter beantwoord zouden kunnen worden met meer kwalitatieve vormen van onderzoek. Denk daarbij aan onderzoeksmethoden uit de sociale wetenschappen, de antropologie of de filosofie. Je kunt ook documentenonderzoek doen (brieven, dagboeken). Of zogenaamde mixed methods studies, waarbij je combinaties van methoden gebruikt.      

Wat zou het mooi zijn als daar meer aan wordt gedaan de komende jaren. Ook kwalitatief onderzoek vereist wel een goede methodologische opzet en uitvoering. En kan heel tijdrovend zijn.  

Kritisch kijken naar onderzoek onder hoogbegaafden

Dan kom ik nu op het artikel van Rinn waarin ze onderzoek naar hoogbegaafden kritisch bekijkt en veel argumenten noemt, die ik zelf ook al jaren signaleer en benoem. Het artikel is open source je kunt het artikel dus zelf lezen. Een paar highlights:

  1. Hoe definieer je hoogbegaafden? Hoogbegaafdheid is namelijk een sociaal construct. Er is niet één definitie waar iedereen het over eens is. In de loop van de tijd wisselen de meningen erover ook nog eens. Wat onderzoek je dan? Hiermee samenhangend ziet ze: 
  • Paradigmaverschillen. Rinn signaleert in de onderzoeken naar hoogbegaafde kinderen drie verschillende paradigma’s:
    • The gifted child paradigm
    • The talent development paradigm
    • Differentiation paradigm

In de verschillende paradigma’s gebruikt men verschillende termen. Wat betekent bijvoorbeeld de term ‘sociale en emotionele ervaringen’? Je kunt artikelen vanuit verschillende paradigma’s vaak niet met elkaar vergelijken. Je zet als het ware een andere bril op. Ik zie al jaren dat mensen die met hoogbegaafde kinderen werken uit een ander paradigma komen dan mensen die met volwassene of ouderen werken. Zelf kom ik uit het medische en het organisatiepsychologische paradigma. Ik vind het lastig om mijn inzichten te delen met bijvoorbeeld mensen uit een klinisch psychologisch, psychiatrisch of onderwijskundig paradigma. 

  • Selectie van de onderzoeksgroep. Zoals ik hierboven ook al aangaf, is er bij onderzoek van een groep hoogbegaafden bijna altijd een selectiebias. Rinn haalt het onderzoek van Karpinski et al. uit 2017 onder 5000 Mensaleden in de USA aan als voorbeeld van selectiebias. Vanuit het IHBV hebben wij hier indertijd ook een kritisch geluid over gegeven. (Backbier et al., 2017) Karpinski et al. gebruikten veel slecht gedefinieerde en dus ook niet meetbare begrippen, zoals de overexcitabilities van Dabrowski. Onderzoek onder hoogbegaafden die hulp zoeken vanwege psychische klachten, kun je nooit extrapoleren naar alle hoogbegaafden. Zelf heb ik meegewerkt aan relatieonderzoek van Dijkstra et al. (2016) onder Nederlandse Mensaleden. Die uitkomsten kunnen we ook niet breder trekken dan de onderzochte groep.     
  • Welke intelligentietest? Ik voeg daar nog aan toe, los van punt c.: Zelfs het gebruik van proefpersonen met een gemeten IQ is niet zomaar goed en niet zomaar te extrapoleren naar alle hoogbegaafden. Het maakt namelijk verschil met welke test de intelligentie is gemeten. En hoe de normering van die test is. Je kunt de mensen uit de Terman studie[ii] daarom niet vergelijken met een populatie uit deze tijd. Ook populaties bij wie de intelligentie is gemeten met de SAT (Scholastic Aptitude Test) zijn niet zonder meer overlappend met mensen die bijvoorbeeld de WAIS hebben afgelegd.

Er worden soms vreemde afkappunten gebruikt. Als ik een artikel lees waarin proefpersonen zijn opgenomen die op een test minimaal een IQ van 140 scoorden, dan vraag ik me af, waarom men dat afkappunt heeft gebruikt. De WAIS heeft bijvoorbeeld een SD (standaarddeviatie) van 15. Kies dan alsjeblieft 145 (plus 3SD). Ik vermoed hierbij dat het aantal deelnemers (het was een kwalitatief onderzoek van 7 mensen) dan erg klein zou zijn geweest. Ik vraag me dan wel of waarom een redactie van een tijdschrift daar niet op heeft gereageerd. Zogenaamde peer-reviewed tijdschriften zouden juist heel kritisch moeten zijn op dit soort punten. Ik noemde al de critical appraisal methode voor kritisch lezen. Als je die gebruikt, dan komt zoiets meteen naar boven.

  • Nog een persoonlijk punt van mij: de populatie hoogintelligenten is ook niet homogeen wat betreft intelligentie. Mensen die meer dan 3 of 4 standaarddeviaties boven het gemiddelde scoren, vormen subgroepen, die mogelijk ook baat zouden hebben bij nader onderzoek. Ook om hun welbevinden te verhogen. Deze groep is per definitie nog veel kleiner. Zijn er circa 1 op de 50 mensen hoogintelligent / hoogbegaafd, dan hebben we het bij de zeer hoogbegaafden (plus 3 SD) over ca 1 op de 750 à 1000 en bij uitzonderlijk hoogbegaafden (plus 4 SD) over ca 1 op de 30.000 mensen.  

Over deze subgroepen is naar mijn mening geen goed en betrouwbaar onderzoek te vinden, het gaat altijd over geselecteerde mensen. Een initiatief is opgezet om het onderzoek, dat er is, te bundelen en toegankelijk te maken en om nieuw onderzoek te stimuleren. (HGEG, homepage en Wiki)

Wat dan wel?

Ik vind het zeker belangrijk dat er onderzoek wordt uitgevoerd onder hoogbegaafden, zoals ik al zei, meer kennis kan het welbevinden verbeteren. Ik zie tegelijk hoeveel valkuilen daar methodologisch bij zitten.

Net als Rinn zie ik dat hoogbegaafden niet los van de buitenwereld functioneren. Ze leven, leren en werken in een systeem, in een wereld die gemiddeld intelligent is. Onderzoek is dus ook lastig omdat je de hoogbegaafde nooit apart, los van het systeem, kunt onderzoeken. De uitdaging is dus om na te gaan welke factoren binnen een systeem (zoals gezin of werk) bevorderend en welke remmend zijn op iemands ontwikkeling en welbevinden.

De vragen die ik heb over hoogbegaafden zijn vooral verkennend van aard en hebben te maken met de brede vraag: ‘Hoe kunnen we als hoogbegaafden onze mogelijkheden (die per definitie breed zijn) positief inzetten’? Rinn meent dat we moeten kijken naar nieuwe vormen van onderzoek vanuit andere paradigma’s en vanuit andere disciplines. Zij komt zelf uit de onderwijspsychologie en komt met voorbeelden uit  bijvoorbeeld de sportpsychologie en de loopbaanontwikkeling en counseling. Daar kan ik (als o.a. sociaal geneeskundige en arbeids- organisatiepsycholoog) me in vinden.

Ik zou daar in elk geval nog aan willen toevoegen: de antropologie en de filosofie. Als voorbeeld van een filosofische benadering noem ik graag het boek van Biewinga (2025) waarin ze ouderen aan het woord laat in ‘filosofische werkplaatsen’.  Juist die methode zou ik graag gaan gebruiken in onderzoek onder (zeer) hoogbegaafden, omdat je de hoogbegaafden dan zelf aan het woord kunt laten. Er wordt naar mijn idee teveel over ons gesproken terwijl wij juist van binnen uit zoveel kunnen bijdragen aan meer kennis. En omdat we merken dat hoe wij dingen waarnemen, voelen en beleven niet altijd wordt begrepen door onderzoekers met (net boven) gemiddelde intelligentie. De vragen die wij als (zeer) hoogbegaafden over onszelf stellen, sluiten ook lang niet altijd aan bij bestaande onderzoekslijnen. 

Concrete voorwaarden voor goed onderzoek?

Goed onderzoek kost geld, met name omdat het vele uren in beslag neemt. Onderzoek naar hoogbegaafden kan niet rekenen op gemakkelijke financiering. En dat kan ik me ook voorstellen. We zeggen wel eens: ellende verkoopt beter. We zijn namelijk niet zielig! Maar: hoe kun je nu goed onderzoek doen als je daar geen geld voor kunt krijgen?  

Enkele onderzoekers op dit gebied kunnen het doen in de tijd van hun werkgever, bijvoorbeeld een arbodienst. Er zijn er ook die het geheel uit eigen middelen doen.

Een van de knelpunten bij zelf onderzoek doen is bijvoorbeeld de vraag hoe men aan literatuur kan komen. Gelukkig zijn er enkele universiteiten die daarvoor een 0-urencontract aanbieden. Ook is het van belang om samen te werken met andere onderzoekers die kritisch meekijken. En voor mens-gebonden onderzoek moet je een ethische commissie kunnen raadplegen. Allemaal barrières op de weg.     

Wat te doen met uitkomsten van onderzoek?

Als er goed onderzoek is gedaan, dan is het van groot belang dat de uitkomsten ook worden gebruikt ten behoeve van de doelgroep. Het zou mooi zijn als de onderzoekers van te voren daar al over nadenken. Implementatie van onderzoeksresultaten wordt vaak vergeten, de kloof tussen (wetenschappelijk) onderzoekers en mensen in de praktijk (hoogbegaafden en professionals zoals coaches en psychologen) is helaas vaak nog erg groot.   

Het Instituut Hoogbegaafdheid Volwassenen wil onderzoek en praktijk juist verbinden. Als kennisinstituut stimuleren ze onderzoek, dragen daaraan bij waar mogelijk en delen resultaten op allerlei manieren ten behoeve van de doelgroep.  

En wat als er geen (goed) onderzoek beschikbaar is?

Als ik uitspraken lees over hoogbegaafden waar de woorden ‘vaak’ of ‘veel’ in voorkomen, soms doet men zelfs uitspraken over alle hoogbegaafden, dan ben ik kritisch. Hoe komt men daaraan? Wat is de bron voor die uitspraak? Als ik kijk waar zo’n uitspraak vandaan komt, zie ik een paar valkuilen, die elkaar ook kunnen versterken:

  • Selectiebias: coaches of therapeuten hebben hun eigen populatie cliënten voor ogen, allen hoogbegaafden die hulp zoeken;
  • Confirmation bias: je ziet alleen dat waarvan je al overtuigd was, wat anders is, filter je weg;
  • Te snel patronen zien: als je meerdere hoogbegaafden ziet die een bepaald kenmerk vertonen, ga je daar al snel een patroon in zien, terwijl het heel goed toeval kan zijn.    

Ter discussie

Volgens mij is er maar heel weinig goed onderzoek over hoogbegaafde volwassenen en senioren. Wie een andere mening heeft, laat het weten.

Laten we proberen uitspraken over hoogbegaafden minder stellig te doen (niet in de vorm van vaak of veel).

Laten we elkaar bevragen over uitspraken.

Laten we nieuwsgierig en kritisch blijven.

Laten we proberen om juist met meer kwalitatieve onderzoeksmethoden onze inzichten over hoogbegaafden te verdiepen en te verbreden.

Laten we samenwerken en vooral elkaar stimuleren om goed onderzoek te doen en de mogelijkheden daartoe versterken.

Laten hoogbegaafden en zeer hoogbegaafden ook vooral zelf aan de slag gaan! (Nauta, 2026b)

Referenties

Backbier, E. (2017). Recensie van High intelligence: A risk factor for psychological and physiological overexcitabilities. IHBV. https://ihbv.nl/recensie-esther-backbier-high-intelligence/

Biewinga, S. (2025). Ouder worden als ervaring. Boom.

Cramer, Y., Hoekstra, T., Rill, W., & Nauta, N. (2023). Rapportage Mensa ledenonderzoek 2022. Vereniging Mensa Nederland.

Dijkstra, P., Barelds, D. P. H., Ronner, S., & Nauta, A. P. (2016). The intimate relationships of the intellectually gifted: Attachment style, conflict style and relationship satisfaction among members of the Mensa Society. Marriage & Family Review. https://doi.org/10.1080/01494929.2016.1177630

HGEG. (z.d.). High Giftedness Expertise Group. [Website]. High Giftedness Expertise Group – The homepage of the international expertise group for the highly gifted

Holahan, C. K. (2021). Achievement across the life span: Perspectives from the Terman study of the gifted. Gifted Child Quarterly, 65(2), 185–195. https://doi.org/10.1177/0016986220934401

Karpinski, R. I., Kinase Kolb, A. M., Tetreault, N. A., & Borowski, T. B. (2018). High intelligence: A risk factor for psychological and physiological overexcitabilities. Intelligence, 66, 8–23. https://doi.org/10.1016/j.intell.2017.09.001

Latour, B., & Woolgar, S. (1979). Laboratory life: The social construction of scientific facts. Sage.

Nauta, N. (2026a, april). Hoogintelligent, hoogbegaafd, hoe zit het eigenlijk? Noks Nauta Weblog. https://noksnauta.wordpress.com/2026/04/

Nauta, N. (2026b). We moeten het zelf doen. IHBV. https://ihbv.nl/noks-nauta-we-moeten-het-zelf-doen/

Rinn, A. N. (2024). A critique on the current state of research on the social and emotional experiences of gifted individuals and a framework for moving the field forward. Gifted Child Quarterly, 68(1), 34–48. https://doi.org/10.1177/00169862231197780

Warne, R. T. (2018). An Evaluation (and Vindication?) of Lewis Terman: What the Father of Gifted Education Can Teach the 21st Century. Gifted Child Quarterly 63(1), 1-19. https://doi.org/10.1177/0016986218799433


[i] Tools voor critical appraisal kun je bijvoorbeeld hier vinden: Critical Appraisal tools — Centre for Evidence-Based Medicine (CEBM), University of Oxford

[ii] Lewis Terman startte in 1921 met een longitudinale studie van door hem opgespoorde hoog intelligente kinderen. Er wordt nog steeds over deze mensen gepubliceerd (o.a. Holahan, 2021). Er is ook methodologische kritiek op deze studie. Ook deze groep is nl. niet representatief voor hoog intelligente mensen in het algemeen. Maar we kunnen er ook van leren (Warne, 2018)

Hoogintelligent, hoogbegaafd, hoe zit het eigenlijk?

Dit blog is een bewerking van een artikel dat ik publiceerde in de Nieuwe Mensa Berichten op 21 november 2025.  

Ik merk dat er verwarring is over de termen hoogintelligent en hoogbegaafd. Die verwarring los ik waarschijnlijk met dit blog niet op. Toch voel ik behoefte om te beschrijven hoe ik ernaar kijk. Recent was er weer een discussie over op LinkedIn en toen bekroop me het gevoel dat men het veel moeilijker maakt dan nodig is. Hieronder mijn uitleg over de termen.  

Toen ik 26 jaar geleden lid werd van Mensa, las ik in de statuten dat Mensa een vereniging is van mensen met een hoge algemene intelligentie. Dat staat er nog steeds op de site. En dat klopt, want je kunt alleen lid worden met een uitslag van een erkende intelligentietest (of de Mensatest), waarop je scoort in de bovenste 2% (dus vanaf het 98e percentiel).

Mensa hanteert een score in de bovenste 2%. Dat is echter niet precies hetzelfde als de statistische afspraak dat je van hoge intelligentie kunt spreken bij een score van gemiddeld plus twee standaarddeviaties. Bij een test met een standaarddeviatie (spreidingsmaat) van 15, begint de derde standaarddeviatie bij 130 (dat is dan de bovenste 2,3%) en Mensa hanteert dan 131 als grens.

Naast hoge algemene intelligentie staat het woord hoogbegaafd ook op de site van Mensa. Zijn de termen hoogintelligent en hoogbegaafd dan synoniem? Nee, in strikte zin niet. Maar in de basis ook weer wel.

De volgende uitspraken dragen volgens mij bij aan de verwarring over de twee termen:    

  • ‘… Hoogbegaafd is meer dan een hoog IQ’.
  • ‘… Ook zonder een hoog IQ kun je hoogbegaafd zijn’.
  • ‘… Er zijn mensen met een hoog IQ die niet hoogbegaafd zijn’.    
  • ‘… Een IQ zegt niets….’
  • ‘… …’

En nog veel meer.

Het is niet allemaal onwaar, maar echt helder is het ook niet. Hoe zit het eigenlijk? Voor goede communicatie is het fijn als we dezelfde uitgangspunten hebben. Ik leg hierna in het kort uit wat intelligentie is, en hoe we de termen hoogintelligent en hoogbegaafd volgens mij het beste kunnen gebruiken. Ik geef enkele referenties voor wie verder wil lezen.

Wat is intelligentie?

Intelligentie wordt al gemeten sinds het begin van de 20e eeuw. Alfred Binet begon ermee in Frankrijk om te onderzoeken welke kinderen extra ondersteuning op school nodig hadden. Zijn test is in de Verenigde Staten (aan de Stanford Universiteit) gebruikt om er de Stanford-Binet test van te maken. En die ging ook aan de bovenkant meten.

Over intelligentie is in de psychologie (ondanks uitspraken van sceptici) wel degelijk consensus ontstaan: er zijn verschillende onderdelen die samenkomen in de zogenaamde g-factor (general intelligence). Russell Warne noemt in zijn boek de volgende vier ‘technische termen’ die met elkaar samenhangen en toch verschillend zijn:

  • Cognitive abilities: alle vaardigheden waar je een mate van denken of redeneren voor nodig hebt.    
  • Intelligence: het algemene vermogen tot leren, redeneren en complexe ideeën aankunnen (Gottfredson, 1997).    
  • Factor g staat voor general intelligence. Dit is uitwisselbaar met de term intelligence.
  • De uitslag op een test voor intelligentie is niet gelijk aan g, maar een combinatie van g en niet-g, waarbij de beste testen weinig niet-g invloeden hebben.    

Er zijn sinds die eerste testen veel aanpassingen gedaan en momenteel zijn er in de psychologie verschillende intelligentietesten die men beschouwt als valide (meet de test wat deze beoogt te meten?) en betrouwbaar (als je hem weer afneemt, meet die dan hetzelfde?). De testen die als valide en betrouwbaar worden gezien, correleren sterk met elkaar. Dat wijst erop dat ze ongeveer hetzelfde meten.

Voor het laten meten van intelligentie zijn de volgende zaken van belang:

  • Je meet de intelligentie bij voorkeur als onderdeel van een breder onderzoek, waarin een gesprek past, waarin wordt meegenomen waarom de test wordt gedaan en wat men met de uitslag gaat doen.    
  • Een test wordt bij voorkeur afgenomen onder normale omstandigheden (niet als iemand bijvoorbeeld vermoeid is, of medicijnen gebruikt die de concentratie verminderen). Als je fit genoeg bent om aan het verkeer deel te nemen, ben je ook fit genoeg om een intelligentietest te doen.
  • Als iemand een andere taalachtergrond heeft dan die van de test, wordt aangeraden een zogenaamde Culture Fair test te gebruiken.
  • Je kunt niet hoger scoren dan je werkelijke capaciteit, wel te laag.    
  • Ook als je van tevoren oefent met boekjes en ander oefenmateriaal, kun je nooit veel hoger scoren dan je werkelijke potentieel.
  • Als de testuitslag onverwacht veel lager is dan verwacht, is het goed om na te gaan wat de reden kan zijn. Per test staat aangegeven na welke termijn de test eventueel nogmaals kan worden uitgevoerd (in verband met leereffecten).

Waarom zijn mensen zo voorzichtig met het woord ‘intelligentie’?

Ik ben nu 26 jaar bezig met kennis over hoogbegaafdheid en dus over hoge intelligentie. Maar het verbaast me dat ik mensen, ook mensen die hier professioneel mee bezig zijn, zelden hoor praten over hoge intelligentie. Het lijkt wel of het woord ‘intelligentie’ bewust vermeden wordt.

Ik ben gaan zoeken waarom de term ‘intelligentie’ voor mensen ongemakkelijk zou kunnen zijn.

De volgende redenen kwam ik o.a. tegen:

  • Intelligentie is een abstract en complex concept. Je kunt het niet zien.
  • Intelligentie begrijpen vereist ook statistische kennis, die hebben veel mensen niet (voldoende).
  • Er zijn mensen die het begrip hogere intelligentie koppelen aan betere mensen en aan het idee van eugenetica (selectieve voortplanting van mensen met gunstige kenmerken, zoals bijvoorbeeld hogere intelligentie) en dat afwijzen.

Ik vind het fascinerend dat met name de derde reden door mensen wordt genoemd (of gevoeld zonder dat ze het bemoemen?), die zelf hoogintelligent zijn maar ook door mensen die dat niet zijn. Het is daarmee volgens mij eerder een politiek-maatschappelijk gevoel, dat we allemaal gelijkwaardig zijn. Dat we niet beter zijn dan anderen. Dat je je hoofd niet boven het maaiveld moet uitsteken.

Eerlijk gezegd ken ik niet veel hoogintelligente mensen die zichzelf beter vinden dan minder intelligente mensen. Wel geven ze nogal eens aan dat ze het moeilijk vinden om bijvoorbeeld te werken in een omgeving waar de intelligentie gemiddeld een stuk lager ligt dan die van hen.

Het blijft lastig om een goede afweging te maken van het enerzijds gebruik maken van je capaciteiten (intelligentie als (denk)vermogen) en anderzijds het niet willen uitstralen dat je een beter mens bent dan anderen.

Als we naar lichaamslengte kijken, is dat helemaal niet aan de orde. Je kunt er niets aan doen of je lang of kort bent.

Als je naar grote sportieve en muzikale prestaties kijkt, die bij jonge mensen ook samenhangen met een erfelijke aanleg, dan worden daar vaak geen vraagtekens bij gezet.    

Uiteraard moet men voor sport en muziek (bij erfelijke aanleg) ook nog heel hard trainen en oefenen, maar dat geldt beslist ook voor intellectuele prestaties! Intelligentie alleen is niet voldoende voor grote prestaties. Vanwaar toch die schaamte voor wat we aan intelligentie hebben mee gekregen bij onze geboorte? 

Wat is hoogbegaafd?

Toen Mensa-lid Willem Wind in 2006 aan mij vroeg, hoe we onder wetenschappers, onderwijsmensen, professionele hulpverleners en hoogbegaafden zelf, consensus konden kunnen creëren over wat hoogbegaafd nu eigenlijk is, gaf ik aan dat daar consensusmethoden voor zijn. Zoals de Delphimethode, die speciaal is bedoeld voor het creeëren van consensus onder beroepsbeoefenaren.

Maud Kooijman-van Thiel pakte dit idee graag op, en startte haar onderzoek met twintig mensen die aangaven zelf hoogbegaafd (feitelijk hoogintelligent) te zijn, én professioneel te werken met hoog     intelligente mensen. De Delphimethode bestaat uit schriftelijke rondes waar je stellingen voorlegt, vraagt of mensen het ermee eens of oneens zijn en ook waarom. De antwoorden worden verzameld en gedeeld met de hele groep. Gestreefd wordt naar minimaal 70% consensus. Door het aanpassen van de stellingen aan de commentaren, wordt soms nog een hoger percentage bereikt.

Het doel van de Delphistudie was om te komen tot een beschrijving van kenmerken van mensen met een hoge intelligentie, die neutraal tot positief geformuleerd was, en ook geschikt kon zijn voor uitleg buiten de kring van hoogintelligente mensen.    

Na vijf rondes heeft Maud het zogenaamde ‘Delphimodel hoogbegaafdheid’ opgesteld en daar een boek over geschreven (Kooijman – van Thiel, 2008). Voordat het boek er kwam, is eerst eind 2007 een bijeenkomst georganiseerd in Artis, waar 200 mensen, voornamelijk Mensa-leden, aanwezig waren. Het was een congres met lezingen en veel interactieve sessies (bijvoorbeeld op zeepkisten). De reacties op het conceptmodel waren overweldigend positief! De Mensa-leden wisten natuurlijk van hun hoge intelligentie (het denken), maar dat mensen met een hoge intelligentie ook in hun zijn, hun willen, hun doen, hun waarnemen en hun voelen, specifieke kwalificaties laten zien, was een nieuw inzicht en ze werden er erg blij van. Dit droeg duidelijk bij aan meer kennis én meer zelfinzicht. Ook bleek dat het model geschikt was voor mensen die een hulpvraag hadden. Zij konden bijvoorbeeld, indien dat het geval was, bij een bezoek aan een coach beter formuleren waar ze aan wilden werken. Nog steeds hoor ik veel mensen vertellen hoe dit model hen heeft geholpen inzicht te krijgen in zichzelf.

Kritiek op het model is er natuurlijk ook. Een model is niet meer of minder dan een benadering van de werkelijkheid, een vereenvoudiging. Maar de werkelijkheid kunnen we nooit helemaal kennen. Dit model heeft veel mensen inzichten gegeven. En wie een beter model van kenmerken van hoogintelligente mensen kan maken, mag het doen.

Implicaties

Op basis van wat ik hierboven heb geschreven zie ik de volgende implicaties:

  • Hoge intelligentie is een statistisch feit. Als je het meet met een valide en betrouwbare test en je scoort hoger dan gemiddeld, namelijk minimaal plus twee standaarddeviaties, noemen we dat statistisch ‘hoogintelligent’. De exacte score daarvoor hangt af van de test en de standaarddeviatie (spreidingsmaat) van die betreffende test. Mensa hanteert als criterium een score in de bovenste 2%.
  • Kenmerken van mensen met een hoge intelligentie zijn beschreven in het Delphimodel hoogbegaafdheid. Het is te zien als een grootste gemene deler. Dat model is géén definitie en je kunt het ook niet gebruiken als afvinklijstje.
  • Mensen die geen intelligentietest hebben gedaan kunnen zich toch herkennen in het Delphimodel hoogbegaafdheid. Sommigen gaan dan een intelligentietest doen, anderen niet. Dat is allebei oké. Als je jezelf herkent in de beschrijving van het Delphimodel      hoogbegaafdheid, kun je best zeggen dat je je herkent in de kenmerken van hoogbegaafdheid.
  • Als je bij een intelligentietest een hoge score haalt, hoger dan gemiddeld plus 2 standaarddeviaties of (voor Mensa criteria) in de bovenste 2%, ben je per definitie hoogintelligent. Je mag jezelf dan ook hoogbegaafd noemen, dat is immers de beschrijving van mensen met een hoge intelligentie.
  • Hoogintelligent is een smalle, exacte term. Hoogbegaafd een bredere, minder exacte term. Maar ze kunnen niet zonder elkaar bestaan.

Terug naar de uitspraken aan het begin

‘Hoogbegaafdheid’ is niet zozeer méér dan een hoog IQ, zoals veel mensen zeggen. Het woord komt uit een andere benadering. Hoogbegaafd is een beschrijving van mensen met een hoge intelligentie. Die intelligentie is dan het meetbare element van hoogbegaafdheid.

Van mij mag je het woord hoogbegaafd of vermoedelijk hoogbegaafd ook gebruiken zonder een officiële testuitslag, maar dan ga ik er wel vanuit dat er aanwijzingen zijn voor een hoge intelligentie. Dat kan op basis van iemands levensverhaal en op basis van hoe iemand in het contact overkomt.

Wie een hoog gemeten IQ heeft, is ook hoogbegaafd (dat is immers de beschrijving van mensen met een hoge intelligentie). Al kan het zijn dat in iemands leven sommige kenmerken (zoals in het Delphimodel beschreven) nog niet tot uiting zijn gekomen, of zelfs onderdrukt zijn.

Hoogintelligent betere term?

Ik ben van plan vanaf nu vaker de term hoogintelligent te gebruiken als die opportuun is. Misschien gaan er meer mensen toe over om dat te doen. Je omzeilt dan de verwarring over wat hoogbegaafd nu eigenlijk is.

Verder lezen

Gottfredson, L.S. (1997). Mainstream science on intelligence: An editorial with 52 signatories, history and bibliography. Intelligence, 24, 13-23.

IHBV leaflet: Ben ik hoogbegaafd of niet? IHBV| Leaflets

Kooijman-van Thiel, M.B.G.M. (red). (2008). Hoogbegaafd. Dat zie je zó! Over zelfbeeld en imago van hoogbegaafden. Ede: OYA Productions.

Warne, R.T. (2020). In the Know. Cambridge: Cambridge University Press.    

Wikipedia: Intelligentie – Wikipedia

Hoogbegaafden uit de ggz!

Demp nu de putten, laat de kalfjes niet meer verdrinken …. 

In 2026 staan er twee professionele congressen gepland over hoogbegaafden in de ggz. Ik vind het goed dat er in de ggz meer aandacht komt voor hoogbegaafden. 15 jaar geleden bij de oprichting van het IHBV hoorde ik al veel verhalen van hoogbegaafden waaruit bleek dat ze, áls ze voor hulp naar de ggz gingen, ze daar vaak niet werden begrepen. We hebben geen cijfers hierover. De verhalen laten kwalitatieve ervaringen zien. Patronen, die aanzetten tot aandacht.

Aandacht is goed. Tegelijk ben ik bezorgd en vind juist dat hoogbegaafden zoveel mogelijk uit de ggz moeten blijven. Als je daar komt, is het al best laat. Hoe eerder in het leven je je eigen behoeften weet en weet wat je nodig hebt om te floreren, des te beter.      

Hier mijn betoog om die stelling te onderbouwen.

Gezondheid

Gezondheid (lichamelijk en psychisch) is een groot goed. Ik wens het iedereen van harte toe. Gezondheid is voor een deel geluk (aanleg, zaken die er zijn, zonder dat je er invloed op hebt) en voor een deel beïnvloedbare factoren. Je kunt zelf dus best veel (maar lang niet alles) doen om gezond te blijven. Je bent echter ook deels afhankelijk van je omgeving.

Wat betreft lichamelijke gezondheid weten de meeste mensen dat bijvoorbeeld factoren zoals schone lucht en een groene omgeving van belang zijn. Verder helpen een persoonlijke leefstijl. 

Voor psychische gezondheid weten we dat ook, bijvoorbeeld: een harmonisch gezin, zonder financiële zorgen. Een schoolomgeving waar je je veilig voelt. Een werkplek waar je gezien wordt en waar je jouw talenten kunt inzetten. En ook hier een persoonlijke leefstijl die de psychische gezondheid bevordert.

Sinds ik me met de kennis over hoogbegaafde volwassenen en ouderen bezighoud, zie ik dat er grofweg twee uitersten zijn: de hoogbegaafden die het (heel) goed doen, die lekker leren, diploma’s halen en werk vinden dat bij hen past. Die bij tegenslagen veerkrachtig zijn en die tegenslagen goed opvangen. Vaak noemen zij zichzelf niet hoogbegaafd. Aan de andere kant zijn er hoogbegaafden die pech hebben gehad: in hun gezin waren zij een buitenbeentje, op school kwamen ze niet tot hun recht, ze krijgen last van verschijnselen zoals faalangst, somberheid e.d.. Dat hoort allemaal niet vanzelf bij hoogbegaafden, het ontstaat namelijk in interactie met ongunstige factoren en zeker niet bij iedereen. Er is ook nog een groep in het midden, die redt zich wel maar geniet niet genoeg van hun hoogbegaafdheid.

Wat ik zie, dat er hoogbegaafden zijn die (soms al op jonge leeftijd) in de ggz komen. En dan lijkt het wel steeds slechter te gaan. Maar hoe zit dat nu? ‘Wél hoogbegaafd, niet gek’ schreef ik in een artikel van 5 jaar geleden. (Nauta, 2020). Blijkbaar kan men in de ggz niet zoveel met hoogbegaafden? Zoals gezegd: ze horen daar in principe niet.

Hoogbegaafde kinderen thuis

Een hoogbegaafd kind heeft vrij vaak hoogbegaafde (groot)ouders en zusjes/ broertjes. We zien dat veel van die (groot)ouders op dit moment hun eigen hoogbegaafdheid nog niet hebben (h)erkend. Vaak herkennen ze het pas als ze vastlopen of als hun hoogbegaafde kinderen vastlopen. Er is dan al van alles gebeurd in de richting van psychische ongezondheid.

Ik hoorde een keer een moeder van een hoogbegaafd kind vertellen dat ze niet meer werkte sinds ze kinderen had en dat ze dat heerlijk vond omdat ze zo vaak conflicten op het werk had. Het lijkt mij dan verstandig om dat eerst uit te zoeken voordat je kinderen krijgt. Hoe leer jij anders je kinderen omgaan met potentiële conflicten?

Maar bij ouders die wel van hun hoogbegaafdheid weten en er positief mee omgaan, loopt het met het kind ook niet altijd vanzelf goed. Je brengt je kind naar een oppas of naar een opvang en merkt dan na korte tijd verandering: het kind wordt thuis boos, laat andere gedragsproblemen zien, wordt verdrietig, slaapt slecht. Het is een hele kunst om dan erachter te komen waar dat mee te maken heeft. Lilian van der Poel van UkIQ begeleidt jonge, mogelijk hoogbegaafde kinderen en ze vertelt dat ze soms al met 2,5 jaar bij haar komen. De ouders of de kinderopvang melden dan bijvoorbeeld dat ze denken aan autisme. Daar begint het al met de misvattingen. Waarom zouden hoogbegaafde kinderen autisme hebben? Agnes Burger-Veltmeijer die hierin gespecialiseerd is, schrijft heel duidelijk dat je bij hoogbegaafden geen DSM diagnostiek zou moeten doen. Het is namelijk onmogelijk en ongeschikt! (Burger-Veltmeijer en Minnaert, 2024)

Sowieso worden er te vaak DSM classificaties bij kinderen gesteld, meent ook Batstra (2025). Dit heeft geen zin én is zelfs schadelijk.   

Wat zou het mooi zijn als we er al heel jong achter komen wat er wel bij elk kind past! Van der Poel geeft ook al jong schooladviezen over hoogbegaafde kinderen en die blijken heel belangrijk.

Een vrouw van begin 30 (zelf zeer hoogbegaafd, 145 plus) vertelde me een paar jaar geleden over haar zoontje van 2,5 jaar. Wat ze vertelde leken me hele duidelijke signalen dat dit ook om een zeer hoogbegaafd kind zou kunnen gaan, hij liet op zoveel gebieden voorsprong zien. Op de kleuterschool werd het een ander kind. Hij had nergens meer zin in. De ouders grepen in. Hij is inmiddels net 5 en nu al in groep 3 ingestroomd, waar het wel heel goed gaat, hij is weer áán. Hopelijk blijft de school in de gelegenheid om hem te bieden wat hij nodig heeft. Een ouder die dit niet zou weten en een school die niet hierin mee wil gaan, zouden hem wellicht nu al afremmen of al naar een orthopedagoog hebben laten gaan. Maar het kind is hier juist geen probleem, de omgeving moet passend gemaakt worden. Helaas lukte dat op de kinderopvang niet.  

Hoogbegaafden op school

Zelf heb ik een fijne schooltijd gehad. Achteraf bekeken kwam dat waarschijnlijk doordat ik kinderen om me heen had die ook slim waren. Mijn vriendje van de kleuterschool kwam ik later bij Mensa tegen. Ik heb al jong het gevoel gekregen van fijn samen dingen doen met kinderen die mij als gelijkwaardig beschouwden en ik hen. Wellicht waren de leerkrachten indertijd ook anders, ik vermoed dat er bijvoorbeeld vroeger meer vrouwen, die wel een universitaire studie hadden kunnen doen, onderwijzeres werden. Dat kon je gemakkelijker combineren met een gezin….     

Ik ging goed op school en op de universiteit. En in banen. Pas later toen ik er via een arbeidsconflict op 52-jarige leeftijd achter kwam dat ik (zeer) hoogbegaafd ben, herkende ik situaties waarin ik me toch wel anders heb gevoeld. Maar echt last had ik er niet van omdat ik een basisveiligheid had opgebouwd: ik was wie ik was. En dat was OK.

Leren doe je vooral als je je veilig voelt. En die veiligheid begint thuis en wordt later op school als het goed is, voortgezet. Maar wat als dat niet zo is? Als je van jongs af aan om wat voor reden dan ook, niet in een veilige situatie bent? Hoge intelligentie kan ook dan helpen om je toch positief te ontwikkelen en de negatieve situatie om te buigen naar een positieve voor jouzelf. Maar dat lukt niet altijd. Wanneer je hoogbegaafdheid niet wordt gezien, kan het ook zijn dat je al jong in contact komt met de ggz. Daar wordt gekeken of ze je kunnen indelen in een DSM classificatie. Dat is nodig vanwege de vergoeding voor zorg. En dan zien we dat hoogbegaafden al jong bijvoorbeeld de classificaties ASS (autisme spectrum stoornis) ADHD, pdd-nos en andere classificaties krijgen. Dat geldt helaas ook nogal eens als de hoogbegaafdheid wél wordt gezien. Wie een DSM classificatie krijgt, krijgt ook een behandelplan. En daarin wordt de hoogbegaafdheid zelden meegenomen.

We zien dus dat er hoogbegaafde kinderen al in de basisschoolleeftijd in de ggz komen. En daar horen ze bijna nooit thuis. Het enige wat op dat moment belangrijk is, is dat gekeken wordt wat dat kind nodig heeft. Omdat de ‘problemen’ dan vaak al een tijdje bestaan, kan de hoogbegaafdheid ook nog eens ondergesneeuwd zijn. De leerkracht ziet geen prestaties meer die daarbij zouden kunnen passen. En denkt helemaal niet meer aan hoogbegaafdheid. Zelfs als het kind al getest is en een hoge score had. Ouders krijgen dan soms het advies om het kind te laten doubleren of een minder hoog schooltype te kiezen om het kind rust te geven. Dat is voor veel hoogbegaafde kinderen en zeker voor de zeer hoogbegaafde kinderen juist niet goed! Verveling ligt zo op de loer! (Fiedler & Nauta, 2020)

Versnellen is een van de meest effectieve manieren om deze kinderen weer in hun leermodus te krijgen (Boogaard). Daar hoort ook vertrouwen bij en dus veiligheid. 

Hoogbegaafde kinderen in de ggz zitten daar volgens mij vaak onterecht: ze krijgen misclassificaties en als er wel sprake is van een ‘terechte’ classificatie, dan wordt de hoogbegaafdheid niet meegenomen, een gemiste kans.

Ik zette aanhalingstekens om ‘terechte’, omdat het classificeren sowieso heel lastig is, zeker bij hoogbegaafden. Het is een subjectieve methode, kan alleen goed door daartoe geschoolde deskundigen worden uitgevoerd. En is bij hoogbegaafden vaak extra lastig. Wat we ook zien is dat de classificaties al jaren aan het ‘oprekken’ zijn. De leider van toenmalige DSM groep, Allen Frances, zegt zelf dat hij daar spijt van heeft. Er wordt gesproken van óverdiagnose in het algemeen (Batstra, 2025; Santhouse, 2025). Mijn vermoeden is dat dat bij hoogbegaafden ook zo is. Het maakt het extra lastig om dit zo te stellen, omdat velen zelf en hun ouders blij zijn met een classificatie: er is toch iets aan de hand….   Maar de oplossing ligt daar niet. Sterker nog, de problemen worden groter als je de hoogbegaafdheid niet meeneemt. Naar mijn idee moet de hoogbegaafdheid juist voorop staan en moet gekeken worden wat passend is voor dit kind.  

Hoogbegaafde studenten

Als hoogbegaafden naar het hoger onderwijs gaan, hopen ze dat ze daar nu eindelijk op hun niveau les gaan krijgen. Voor sommigen is dat ook zo (Frumau, et al, 2023). Helaas niet altijd. Het gemiddelde IQ op de universiteiten wordt geschat op 115, één standaarddeviatie boven het gemiddelde. Hoogbegaafden voelen zich daar dus lang niet altijd thuis, zeer hoogbegaafden al helemaal niet. (Nauta en Post, 2024)

Het kan wel zijn dat een hoogbegaafde geluk heeft met een studierichting, met mensen daar, die wel de ruimte bieden voor de hoogbegaafde. Passende niches zijn er altijd. Het kan natuurlijk wel degelijk goed gaan. Juist bij studenten die van hun eigen hoogbegaafdheid weten, die weten hoe ze moeten ‘leren’ en die er voldoende uitdaging bij hebben (zoals bijvoorbeeld, sport, muziek). (IHBV Leaflet: Hoogbegaafd en leerproblemen, hoe kan dat?, 2024) 

We zien dat er hoogbegaafden zijn die uitvallen in het HO. Hoeveel dat er zijn weten we niet. Ze vinden dat zelf vaak heel erg, ze schamen zich en komen mede daardoor soms in psychische problemen. Of ze vallen uit door psychische problemen, terwijl die veel te maken hebben met de misfit tussen de hoogbegaafdheid en het aanbod en de omgeving. Zo kom je in een vicieuze cirkel.

Ook dan zien we dat, als ze in de ggz komen, de hoogbegaafdheid niet wordt meegenomen.

Er wordt de laatste jaren gelukkig wel meer aandacht besteed aan hoogbegaafde studenten (Stichting HB-HO). Ik hoop dat hier het systeem steeds meer aandacht krijgt. Maar de studenten die daarvóór in hun leven geen veiligheid hadden opgebouwd, hebben soms toch wat persoonlijke begeleiding nodig.

Hoogbegaafden op het werk

Soms vallen hoogbegaafden tijdens hun PhD uit. Ook gepaard gaande met spijt en schaamte. Uitvallers op het werk zijn er ook. Aantallen weten we niet, maar verhalen zijn er genoeg. Dus we kunnen wel iets zeggen over de processen. Ook hier gaat het over de misfit tussen de hoogbegaafde en het werk (arbeidsinhoud, arbeidsomstandigheden, arbeidsverhoudingen). (IHBV Leaflet kwaliteit van de arbeid, 2024)               

Bij de redenen van uitval zien we dan: burnout, arbeidsconflicten, soms depressieve klachten. Het werkelijke probleem komt dan nog niet boven tafel. Laat staan dat het gemakkelijk oplosbaar is. Ook hier zien we dat lang niet alle hulpverleners hoogbegaafdheid meenemen, al wordt het kennisniveau steeds hoger.     

Veel eerder in het leven signaleren!

Het is voor mij duidelijk: als de hoogbegaafdheid veel eerder in het leven wordt gesignaleerd, én daarbij wordt gekeken naar wat er nodig is om iemand te laten floreren en dat ook wordt aangeboden, dan weet ik zeker dat men veel minder vaak in de ggz komt.  

Ook vind ik dat we hoogbegaafdheid bij volwassenen nog meer aandacht moeten geven. Als alle volwassenen, om wie het gaat, het van zichzelf weten en daar positief mee omgaan, kunnen zij aan hun (klein)kinderen voorleven hoe fijn het is om hoogbegaafd te zijn. Nu zie ik nog te vaak dat volwassenen hun eigen hoogbegaafdheid een last vinden, het soms ook ontkennen. Ik zie ook dat het hoogbegaafde kind als een probleem wordt gezien (door ouders en/of door school). Juist hoogbegaafde kinderen voelen dat haarscherp aan! En er wordt nu vaak pas ingegrepen als het niet goed gaat.

Schooluitval is heel erg! Van de ca 15.000 thuiszitters wordt geschat dat 25 tot 40% hoogbegaafd is. (Stichting Hoogbegaafd!, 2023) 

Psycho-educatie over hoogbegaafdheid is uiteraard belangrijk, maar waarom dat (alleen) aan het kind geven? Dat versterkt het idee dat er met het kind iets niet goed is. Geef juist primair psycho-educatie aan ouders en leerkrachten. En liefst aan systemen (gezin, ouders-school).  

Moeten we dan alle kinderen gaan screenen? Het onderzoek van Scaliq (2024) met een screeningsinstrument voor intelligentie, geeft duidelijk aan dat een flink deel van de hoogbegaafden op scholen nog niet wordt gezien, en dat geldt met name voor kinderen met een migratie achtergrond en meisjes. Signaleren is een begin, maar het is niet genoeg!

Inclusief onderwijs is voor hoogbegaafde kinderen en met name voor zeer hoogbegaafd kinderen (Nauta, 2019) naar mijn mening gewoon niet mogelijk. Ze lopen zó ver buiten het gemiddelde. Ik pleit er in elk geval voor dat er voor de zeer hoogbegaafden (die veel zeldzamer zijn en hele andere behoeften hebben) regionale voorzieningen komen, ik vind dat je van reguliere scholen niet kunt verwachten dat ze deze kinderen passend onderwijs kunnen bieden. Alsof ze naast de kinderstoelen en -tafels ook meubilair voor reuzen zouden moeten aanschaffen? Wie gaat dat meubilair dan neerzetten? Het past er duidelijk niet in.

Tot slot

Beste mensen van de ggz, zo fijn dat jullie aandacht voor hoogbegaafden hebben, maar ik hoop dat jullie ze al aan de poort signaleren en dat ze hun hoogbegaafdheid gaan omarmen. Misschien worden jullie in de ggz dan ook minder overbelast.

We moeten niet meer wachten tot al die hoogbegaafde kalfjes aan het verdrinken zijn. We moeten al die putten dempen en plekken maken waar de kalfjes veilig en vrolijk kunnen leren en leven.         

Referenties

Batstra,L. (2025). Ruimte maken voor verschillen. Mulock Houwer lezing. Nederlands Jeugd Instituut. Ruimte maken voor verschillen | Nederlands Jeugdinstituut

Boogaard, L. [podcast over versnellen] https://www.spreaker.com/episode/het-extreem-versnellen-van-hoogbegaafde-leerlingen-in-gesprek-met-leonieke-boogaard–50212048

Burger – Veltmeijer, A.  & Minnaert, A. (2024). Differentiaaldiagnostiek bij hoogbegaafdheid en een DSM-classificatie. Onmogelijk en ongeschikt. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 2024: 51-59. https://webdog.agnesburger.nl/files/BURGERVELTMEIJER_MINNAERT_2024_TvO_Differentiaaldiagnostiek_HB_en_DSM_onmogelijk_en_ongewenst.pdf

Fiedler, E.D. & Nauta, N. (2020). Bore-out: A Challenge for Unchallenged Gifted (young) Adults. Article on website of SENGifted: https://www.sengifted.org/post/bore-out-a-challenge-for-unchallenged-gifted-young-adults

Frances, A. Allen Frances – Wikipedia

Frumau-Van Pinxten, W.L., Derksen, J.J.L. & Peters, W.A.M. (2023). The Psychological World of Highly Gifted Young Adults: a Follow-up Study. Trends in Psychology. https://doi.org/10.1007/s43076-023-00313-8    

IHBV Leaflet Hoogbegaafd en leerproblemen, hoe kan dat? (2024) IHBV Leaflet Hoogbegaafdheid en leerproblemen, hoe kan dat?

IHBV leaflet Kwaliteit van de Arbeid (2024): IHBV Leaflet Kwaliteit van de arbeid

Nauta, N. (2019): Twee weblogs over 145+

Nauta, N. (2020). Hoogbegaafd: wel anders maar niet gek. Tijdschrift voor Begeleidingskunde, 9(4), 2-11. 

Nauta, N. & Post, M. (2024). Zeer hoogbegaafde studenten. Artikel voor Landelijk Netwerk HB-HO. Te vinden op: Artikelen / Links & Boeken / Kennis over hb | Hoogbegaafd-Hoger onderwijs (hb-ho.nl)

Santhouse, A. (2025). No more normal. Granta. Mental Health in an Age of Over-Diagnosis.

Scaliq (2024). Ongezien. Onderzoek naar het signaleren van hoogbegaafde kinderen in het primair onderwijs 92023- 2024. SCALIQ Eindverslag – (On)gezien – onderzoek naar het signaleren van hoogbegaafde kinderen in het primair onderwijs 2023-2024

Stichting HB-HO: Hoogbegaafd-Hoger onderwijs

Stichting Hoogbegaafd! (2023) over hoogbegaafde thuiszitters. Wat zeggen de verkiezingsprogramma’s over thuiszitters? – Stichting Hoogbegaafd!

Van der Poel, L. Persoonlijke mededeling.

De andere kant van het begrip neurodiversiteit/ neurodivergentie

Dit is een persoonlijk blog en bevat mijn persoonlijke analyse en mening vanuit een zoektocht. Ik heb het in dit blog niet over individuele mensen maar over een breder verschijnsel waar ik me zorgen over maak.

Het kan zijn dat er mensen zijn die dit verhaal wel persoonlijk opvatten en zich door dit blog niet gezien voelen. Dat is natuurlijk geenszins mijn bedoeling. Ik wil het brede verschijnsel, waarbij  mensen het over ‘neurodiversiteit’ en/of ‘neurodivergentie’ hebben, bespreken en daar vragen bij stellen.  

Omdat ik me (nu al 25 jaar) bezig houd met kennis over hoogbegaafdheid, leg ik de nadruk op het feit dat hoogbegaafdheid steeds vaker wordt meegenomen in het begrip neurodivers. Naast mijn algemene bezwaren tegen het begrip neurodiversiteit vind ik het onterecht dat hoogbegaafdheid daarbij wordt ingedeeld.

Inleiding

Steeds vaker lees ik over het begrip/ het concept neurodiversiteit en/of neurodivergentie. Het valt me op dat er meestal positief over wordt gepraat en geschreven. Dat begrijp ik wel vanuit individueel perspectief. Mensen voelen het als een acceptatie van het ‘anders’ zijn. En dat aspect vind ik heel belangrijk. Iedereen mag er zijn, ook met kenmerken die niet vaak voorkomen.   

Het valt mij echter op dat het begrip vaak kritiekloos wordt opgepakt, terwijl ik er juist moeite mee heb en me er zorgen over maak.  

In dit blog onderzoek ik waarom ik moeite heb met het begrip neurodiversiteit. Mijn bezwaren gaan, zoals al gezegd, niet over individuele mensen, maar over het verschijnsel op zich.

Ik vind het lastige materie. Het gaat hier om mensen met een kwetsbaarheid. Ik ken er zelf een aantal en ik wil ze zeker niet kwetsen. Ik ben het met de doelstelling van deze beweging (inclusie, stigmatisering tegengaan) eens. Maar ik ben tegen het gebruiken van de term, omdat deze in mijn visie niet werkt zoals men bedoelt, en er zelfs schade kan ontstaan. Ik hoop mijn bezwaren met argumenten op een duidelijke en respectvolle manier in dit blog aan te geven.      

Betekenis

De termen neurodivers en neurodivergent zijn niet identiek, dat weet ik. De uitleg die iemand me gaf over het verschil vond ik niet helder en ik vraag me af hoe anderen, zeg het grote publiek, lezers van kranten bijvoorbeeld, dat zien. In de meeste uitingen hierover worden de termen dan ook door elkaar gebruikt.

Als je betekenissen van neurodivers en neurodivergent opzoekt in de online Van Dale dan vind je deze:

Neurodivers: ‘Anders reagerend op sociale prikkels dan de meeste mensen.’

Neurodivergent: ‘Afwijkend van de geldende norm uit het oogpunt van sociale en/of cognitieve vaardigheden’. 

Er is dus, als je dit leest, een verschil in betekenis, maar ik moet eerlijk zeggen dat ik dat verschil nogal ingewikkeld vind om uit te leggen. En ik zie ook overlap. Dat verklaart dus waarom men de termen meestal door elkaar gebruikt, behalve de mensen die zich hier uitgebreid mee bezig houden.

In het navolgende gebruik ik de begrippen dus ook door elkaar, wetende dat dat niet helemaal terecht is.     

Historie

Met de term ‘neurodiversiteit’ bedoelt men dat mensen onderling verschillen in hun reactie op sociale prikkels (Van Dale) en dat gebeurt (zegt men) op basis van kenmerken van hun hersenen. Onder neurodiverse  mensen verstaat men dan onder andere mensen met dyslexie, dyscalculie, AD(H)D, ASS. Mensen die niet zo’n diagnose/ classificatie hebben (men heeft het over mensen met een gemiddeld brein, maar wat is dat dan?) noemt men neurotypisch. Het idee hierachter is dat wat tot nu toe vaak wordt gezien als een beperking, ook (of zelfs juist) positief kan uitpakken.

Het begrip ‘neurodiversiteit’ is voor het eerst gepubliceerd in 1998. Judy Singer een Australische socioloog met een dochter en een moeder met autisme, en ook zelf op het autisme spectrum,  bedacht de term. Ze was geïnspireerd door de bevrijdingsbewegingen van vrouwen en homoseksuelen. De Amerikaanse journalist Harvey Blume publiceerde de term. Beiden zagen dat de neurologische invalshoek (met de term ‘stoornis’) de overhand begon te krijgen over de psychotherapeutische. Dat vonden ze een slechte ontwikkeling.

De term neurodivers werd vervolgens ook gebruikt voor en door mensen met schizofrenie, bipolariteit, dyslexie etc. De bedoeling was om aan te geven dat het wel om stoornissen gaat maar dat het geen ziektes zijn.

Singer gaf aan dat de term altijd moest worden gebruikt in de context van intersectionaliteit. Dat wil zeggen dat verschillende vormen van discriminatie of privilege (zoals ras, geslacht, klasse en seksualiteit) elkaar beïnvloeden. De verschillende vormen van discriminatie werken samen en beïnvloeden elkaar. Als je bijvoorbeeld een zwarte vrouw bent kunnen zowel racisme als seksisme invloed hebben op je leven op een manier die anders is dan voor een zwarte man of een blanke vrouw.

De populariteit van het begrip neurodiversiteit is o.a. via de social media toegenomen. Er verschijnen regelmatig artikelen en boeken over.   

De positieve kanten van het begrip neurodiversiteit

In het kort benoem ik er enkele die veel worden genoemd. 

Mensen met een classificatie uit de DSM, die last hebben van onbegrip en zelfs stigmatisering, zijn uiteraard erg blij met een overkoepelende term en met name met de positieve annotatie daarvan. Ook mensen die zich altijd al anders hebben gevoeld, om welke reden dan ook, ervaren dit. 

Er is een hypothese dat deze positieve ontvangst mede een reactie is op eeuwenlange marginalisatie en misverstanden rondom psychiatrische aandoeningen. Dat maakt het tot een zeer emotioneel issue. Dat klopt natuurlijk bij de basisopzet van de term neurodivers: het verminderen van stigma en bevorderen van inclusie. Het is helaas zo dat er voor mensen met psychiatrische diagnosen (op het werk, in de maatschappij als geheel) nog lang geen 100% acceptatie is.

Ik las nog een ander voordeel: “Neurodiversiteit is een alternatief voor het traditionele medische model, dat vaak gericht is op “genezing” of “correctie”. Dit nieuwe narratief moedigt dan aan tot een bredere acceptatie van verschillende manieren van denken en functioneren.”

Er wordt ook vaak geschreven dat neurologische diversiteit zou bijdragen aan innovatie, creativiteit en probleemoplossend vermogen.

Is het begrip neurodiversiteit alleen positief?

Neurodiversiteit is een trend. Op allerlei plaatsen wordt het begrip omarmd. Er verschijnen boeken en artikelen over en mensen vertellen hoe blij ze ermee zijn. Ik zie ook dat het functioneert als beweging tegen de DSM, waar veel mensen (ook professionals) toenemend moeite mee hebben.  

In januari 2025 organiseert Tilburg University er een (gratis) symposium over. Dat was binnen de kortste keren volgeboekt. Mijn vraag of er ook een bijdrage bij zou zijn met een kritische kant werd afgedaan met: “Kom dan maar als deelnemer”. Officieel behandelt niemand daar dus de kritische kanten van neurodiversiteit. Is dat wel terecht als men als universiteit dit organiseert? Een academische houding vraagt toch om het bekijken vanuit verschillende kanten?  

Ik zie tot nu toe dus bijna alleen maar positieve uitlatingen over neurodiversiteit/ neurodivergentie. Zelf heb ik er wel kanttekeningen en vragen bij. In dit blog zet ik deze kanttekeningen en vragen op een rij.

Ik lees ook dat er mensen zijn die hoogbegaafden onder het begrip neurodivers scharen. Dit is een groep waar ik al 25 jaar kennis over verzamel en ik heb bezwaren tegen deze indeling. Daar kom ik later op terug.

Veel van de kritische kanttekeningen die ik maak zijn breder toepasbaar dan alleen met betrekking tot hoogbegaafden.  

Zijn er kritische reacties over het gebruik van de termen neurodiversiteit/ neurodivergentie?

Je moet wat zoeken naar negatieve en kritische reacties, maar ze zijn er wel. Een uitgesproken negatieve reactie las ik in het boek van Solomon (2012), waar een hoofdstuk wordt besteed aan ervaringen van ouders met een kind met autisme. Daarin lees ik:

“Mensen die ‘neurodivers’ gebruiken, is een handvol luidruchtige mensen, die veel media-aandacht krijgen. En deze mensen trivialiseren het hebben van autisme. Het gevolg is o.a. dat er minder subsidies komen voor mensen met ‘echt’ autisme.”

Dit argument pak ik straks weer op in mijn betoog.

Een uitgebreid online artikel van Costandi (2019) is wel kritisch. Hij noemt het begrip neurodiversity schadelijk (harmful). Met name in relatie tot autisme. Daarmee sluit hij aan op Solomon (2012).

Het boek van Saskia Schepers (2023) ‘Als alle breinen werken’ wordt door sommige recensenten als te optimistisch gezien en niet realistisch. Haar suggesties worden simplistisch en onhaalbaar genoemd. Ook erkent het boek niet dat er neurodiverse/- divergente mensen zijn die niet kunnen werken, aldus de recensent.

Een zijlijn: Autisme

Even een zijlijn. Het lijkt er in mijn ervaring op dat bij de term neurodivers vaak meteen aan autisme wordt gedacht. De term komt oorspronkelijk ook uit die hoek. Ik heb een heel ander beeld bij autisme dan de mensen die nu zeggen dat ze neurodivers zijn omdat ze (een vorm van) autisme hebben. Mensen noemen mij dan weer ouderwets want het ‘klassieke autisme’ zou niet meer bestaan, het is immers een spectrum geworden (ASS). Dat is me natuurlijk bekend. 

De term ‘autismespectrum’ werd voor het eerst gebruikt in de jaren 1970 en 1980, maar werd pas echt gangbaar in de jaren 1990. De term werd geïntroduceerd om de variëteit en diversiteit in de presentatie van autisme beter te beschrijven. Ik heb gezien dat er geleidelijk een grote verandering is gekomen in het gebruik van de term autisme. Heel veel mensen hebben het nu in het dagelijks spraakgebruik al snel over ‘autisme’, wanneer ze het hebben over mensen die problemen ervaren in het voldoen aan gedragsverwachtingen van de omgeving. Maar het classificeren van autisme, ASS volgens de DSM, is echt werk voor deskundigen. Dat kost veel tijd en is moeilijk. 

Costandi (2019) is, zoals al genoemd, kritisch over het gebruik van de term neurodiversiteit, hij vindt het zelfs schadelijk en gaat specifiek in op autisme. Het idee (van mensen die het over neurodivers hebben) dat autisme een variatie is van het normale, klopt volgens hem niet. Neurowetenschappers laten namelijk zien dat het om een ontwikkelingsstoornis gaat met aantoonbare  genetische factoren. Dat is iets anders dan hoe de mensen het beschrijven die zeggen dat ze autisme hebben en het over neurodiversiteit hebben. Costandi schrijft dat er nu een grote kloof is ontstaan tussen mensen die kinderen hebben met ernstig autisme en mensen die autisme scharen onder neurodiversiteit en daar de positieve kanten van benadrukken. “‘Zij maken autisme tot iets triviaals” zegt een van de ouders in het artikel.

Als ik dat lees lijkt het alsof het bij autisme gaat om twee totaal verschillende verschijningsvormen, die geen verband met elkaar hebben maar wel dezelfde naam hebben.      

Er wordt ook vaak een koppeling gemaakt van ASS/ autisme met hoogbegaafdheid. De correlatie bestaat echter niet, dus het samen voorkomen is zeldzaam. Hoogbegaafden hebben niet meer kans op autisme dan gemiddeld. Regelmatig lees ik artikelen over bijvoorbeeld schrijvers en cabaretiers die (volgens henzelf) autisme zouden hebben. Dat roept bij mij de vraag op of dat allemaal terecht is. Ik zie vaak vooral hun hoogbegaafdheid en daar zitten, afhankelijk van je jeugd en omgeving, soms ook uitdagingen aan. Maar om dat dan allemaal onder autisme te schuiven?         

Negatieve kanten van het begrip neurodiversiteit in 10 punten

Hieronder beschrijf ik tien argumenten die maken dat ik negatief ben gaan denken over het begrip neurodiversiteit. Ze staan niet allemaal los van elkaar maar ik heb ze voor de overzichtelijkheid apart beschreven.

  1. Neuro- suggereert ten onrechte iets medisch, objectief aantoonbaars

Veel mensen hebben het bij neurodiversiteit over ‘Mijn brein werkt anders’. Denk ook aan het boek ‘Als alle breinen werken’ (Schepers, 2023). En het woord neuro- suggereert ook iets objectief aantoonbaars. 

Neuro- wordt hier gekoppeld aan hersenen, maar is natuurlijk breder. Een neuroloog houdt zich bezig met alle aandoeningen aan het zenuwstelsel, centraal en perifeer. Hier wordt dus met name het centrale deel, de hersenen, bedoeld.

Bij mijn weten is er geen wetenschappelijk, neurologisch bewijs dat er op hersenniveau zoiets als neurodiversiteit zou zijn. De suggestie vanuit de term dat het gaat om iets neurologisch vind ik dus verwarrend en ook foutief.

Bij de meeste van de DSM classificaties die men nu onder de paraplu neurodiversiteit schaart, gaat het om diagnostiek die plaatsvindt door deskundigen in diagnostiek en dat doen ze met behulp van gesprekken, observaties en vragenlijsten. Het gaat bij het classificeren om afspraken tussen mensen in de ggz (bij de DSM zijn dat wereldwijde afspraken) over wanneer je een aantal symptomen samen een bepaalde naam geeft.

Mensen met ADHD geven aan dat er wel aanwijzingen voor zijn dat het aantoonbaar is in de hersenen met bijvoorbeeld functionele MRI’s. Maar er blijkt maar een matige correlatie tussen de klinische diagnose en bevindingen uit hersenonderzoek. Dat klopt natuurlijk met het feit dat de diagnose wordt gesteld op basis van intersubjectieve afspraken. Bij (klassiek) autisme zijn er meer aanwijzingen voor dat je het bij hersenonderzoek ook ziet (Costandi, 2019). Maar bij ASS (lichtere vormen) is die correlatie niet duidelijk. 

Ik zie een verschuiving optreden dat hoogbegaafden vaker een classificatie krijgen met een term uit de DSM. Het gaat dan om hoogbegaafden die ergens vastlopen in hun leven. Ze gaan dan op zoek ‘Wat is er met mij aan de hand?’ Ook zie ik momenteel dat hoogbegaafden zichzelf vaker neurodivers noemen. Maar hoogbegaafdheid op zich is niet neuro- …, het is ook geen medisch issue, geen stoornis. Het staat terecht ook niet in de DSM. Als hoogbegaafdheid samengaat met een DSM classificatie is dat zeldzaam, de kans erop is zeker niet hoger dan gemiddeld (zie verder onder 6).  

2. Paraplu- of containerbegrip: wie bepaalt dan wat eronder valt?  

Ik neem waar dat er nu wel heel veel verschillende termen onder het containerbegrip ‘neurodivers’ vallen. Oorspronkelijk ging het alleen over mensen met autisme. Later kwamen er anderen bij en nu gaat het over een aantal classificaties uit de DSM plus dan nog o.a. hoogsensitiviteit, dyslexie, dyscalculie (en meer?) en de laatste tijd wordt steeds vaker hoogbegaafdheid erbij genoemd. Op dat laatste kom ik nog terug onder 7.

En als een lage intelligentie én een hoge intelligentie eronder vallen, wat heb je hier dan aan? Dat zijn geheel andere verschijnselen met hele andere uitdagingen.  

Het begrip is naar mijn idee nu dus wel erg breed en vaag. En wie bepaalt eigenlijk wat er wel en niet bij hoort?

3. Naast neurodivers zie ik ook steeds de afzonderlijke classificaties terugkomen

Terwijl mensen aan de ene kant het begrip ‘neurodivers’ gebruiken, zie ik tegelijk (bijvoorbeeld op LinkedIn) dat mensen ook de afzonderlijke classificaties blijven gebruiken. Het was volgens mij juist de bedoeling om dat met het begrip neurodivers dan niet meer te doen.

Het lijkt erop dat hier verschillende benaderingen in zijn. Mensen die de term neurodiversiteit gebruiken en dat doen in het kader van gedeelde ervaringen. Wie de afzonderlijke diagnoses nog wel benoemt, heeft daar een doel bij, zoals een specifieke behandeling of begeleiding. Maar echt consequent wordt dat niet gehanteerd.    

Deze verschillende benaderingen vind ik zelf nog net begrijpelijk maar het maakt het wel erg complex, onlogisch en zoveel minder begrijpelijk voor een grotere groep mensen. Als je vooroordelen wilt bestrijden, wat een van de doelen is, dan is deze onduidelijkheid niet helpend.  

4. Rechten ontlenen aan je neurodivers zijn?

Dat de term wordt gebruikt om in het algemeen aandacht te vragen voor mensen die bijvoorbeeld op het werk anders reageren dan gemiddeld op allerlei prikkels, of andere manieren van denken hebben, daar kan ik me iets bij voorstellen.

Maar als mensen het als argument gebruiken om voor hun rechten op te komen: “Omdat ik neurodivers ben, heb ik een rustige werkplek nodig, kan ik niet samen werken, et cetera” dan lijkt mij dat toch niet de bedoeling. Zo maken we de term neurodivers toch weer tot een diagnose waar je rechten aan kunt ontlenen? Zo is die beslist niet bedoeld. Dit verschijnsel is overigens niet beperkt tot het concept neurodivers. Er is uiteraard niets mis met opkomen voor je rechten, maar het gaat mij om de manier waarop dat gebeurt. Juridisering is een uiting van escalatie die meestal schade oplevert.

5. Het argument dat neurodiversiteit geen stoornis is, is een denkfout

Hier zie ik een denkfout in. Men gebruikt een aantal termen uit de DSM. De DSM bestaat uit werkafspraken tussen mensen die werkzaam zijn in de psychiatrie. Ze gaan per definitie over een stoornis (want er moet sprake zijn van een vorm van lijdensdruk/ beperkingen en ze moeten niet door iets anders te verklaren zijn, anders mag je de classificatie uit de DSM niet stellen). Vervolgens verzamelen mensen buiten de psychiatrie (wel deels bestaande uit cliënten) een aantal termen uit de DSM in een containerbegrip ‘neurodiversiteit’ en dan zegt men dat het juist geen stoornissen zijn. Dat klopt voor mij niet. Ik vind dat je die betreffende termen uit de DSM niet op die manier kunt gebruiken. Verzin dan andere termen?

Dat er mensen zijn die last hebben van bijvoorbeeld (om het maar even kort door de bocht te zeggen) concentratieproblemen of van sociale situaties erken ik volledig. Maar dat kun je toch ook op een andere manier bekijken? Benoem de concrete belemmeringen, kijk zo nodig waar die vandaan komen en kijk wat je ermee kunt doen.

In mijn werk als bedrijfsarts hoorde ik vroeger de term ‘zozijner’. Een ‘zozijner’ was iemand die je geen (medische) diagnose kon geven, maar die op grond van persoonskenmerken toch op veel plekken niet kon functioneren. Wellicht overlappen die met de huidige neurodiversen? 

6. Met je classificatie juist (zeer) goed functioneren?

Met het begrip neurodiversiteit is er, zo lijkt het wel, een soort ‘romantisering’ van de DSM classificaties ingeslopen. Ik snap heel goed dat je je talenten en positieve kanten graag wilt laten zien en inzetten. Alleen zie ik ook iets anders. Ik zie dat er mensen zijn met belemmeringen die hulp zochten, een classificatie kregen uit de DSM en van wie hun vele talenten en sterke kanten hun oorsprong hebben in hun hoge intelligentie in plaats van in hun classificatie. Hun hoge intelligentie is vaak niet of niet voldoende zichtbaar geworden. Je bent dus niet innovatief dóór je ADHD of dóór je dyslexie, maar dat komt bij hen juist door hun hoge intelligentie…  Na me bijna 25 jaar verdiept te hebben in hoogbegaafden durf ik dit wel te zeggen. De hoge intelligentie maakt dat je beperkingen kunt compenseren en maskeren. Veel mensen die nu zeggen dat ze neurodivers zijn, zitten volgens mij in deze groep.  

De hoogbegaafden met een classificatie worden ook wel twice exceptionals of dubbel bijzonder genoemd. Hoogbegaafden kunnen natuurlijk ook een classificatie uit de DSM hebben, maar het samen voorkomen van de classificatie met de hoogbegaafdheid is dan toeval. Ze hebben namelijk op populatieniveau juist minder kans op psychiatrische diagnoses (zie onder 7.). Maar uiteraard zijn er ook hoogbegaafden die wel een classificatie hebben. De uitdaging zit er bij hen in dat ze enerzijds door hun intelligentie veel kunnen en dat anderzijds door hun classificatie hun hoge intelligentie niet altijd jong wordt ontdekt.          

Veel verhalen hierover schaar ik onder selectief waarnemen. Dat is iets dat we allemaal doen (ook op andere terreinen). Als we mensen kennen die mét (en we denken dan dóór) hun [vul in DSM classificatie of ander woord] heel goed functioneren, dan zien we de situaties die deze hypothese ondersteunen wel en de situaties die iets anders laten zien, zien we niet.

7. Hoogbegaafdheid valt niet onder de parapluterm neurodivers

Dit is voor mij een belangrijk punt in mijn betoog. Ik vind het onterecht dat hoogbegaafdheid (de beschrijvende term van de kenmerken van mensen met een hoge intelligentie, zoals beschreven in het Delphi-model), in het begrip neurodivers wordt samengevoegd met classificaties uit de DSM en een aantal andere beschrijvingen van beperkingen.

Ik snap uiteraard wel het idee erachter (houd rekening met mensen die een andere manier van denken hebben dan gemiddeld) maar hoogbegaafdheid komt uit een totaal ander paradigma (intelligentie is een thema in de cognitieve psychologie) en het is dus onlogisch om het te koppelen aan mensen met DSM classificaties. Er wordt hierdoor ook gesuggereerd dat veel hoogbegaafden psychische problemen zouden hebben. Het omgekeerde is waar. Veel hoogbegaafden functioneren juist prima (alleen gebruiken zij lang niet altijd de term hoogbegaafd.) Een hoge intelligentie draagt op populatieniveau significant bij aan een lang, gezond en gelukkig leven. (Williams et al., 2023) 

Ik hoor mensen dan zeggen: maar het kan toch samen voorkomen? Dan zeg ik: ja, maar dan is dat wel érg zeldzaam. Een combinatie van twee zeldzame kenmerken (die namelijk niet correleren) is per definitie nog zeldzamer.  

Er is wetenschappelijk geen bewijs dat er een correlatie zou zijn tussen hoog intelligent zijn en bijvoorbeeld ADHD (Barkley, 2023) of autisme (Burger-Veltmeijer, 2016). Onder hoogbegaafden zou daarom rond de 5% van hen, net als in de algemene bevolking, symptomen van ADHD hebben. Naar mijn waarneming (maar die is gekleurd omdat ik vooral hoogbegaafden zie die naar kennis over hoogbegaafdheid zoeken en hulp zoeken bij vastlopen) is het aandeel hoogbegaafden dat ook een classificatie (met name ADHD of ASS) krijgt, te hoog en dat lijkt me een vertekening. Daar zitten dus zeker misdiagnoses bij. Dat baart mij zorgen. Ik heb helaas geen cijfers (die zijn ook heel lastig te verkrijgen) maar wel veel verhalen. Ook van mensen die later letterlijk zeiden: “Ik ben niet gek, ik ben hoogbegaafd”. (Mireille, 2013) Helaas zijn er hoogbegaafde mensen die jarenlang als cliënt in de ggz lopen en er dan heel laat achter komen dat ze hoogbegaafd zijn. Als ze dan met hun hoogbegaafdheid aan de slag gaan, worden hun psychische symptomen vaak minder, verdwijnen zelfs ook.

Los daarvan kunnen psychische ziekten natuurlijk wel voorkomen bij hoogbegaafden. En dan is het van groot belang dat de behandelaars weten van hoogbegaafdheid, in het kader van diagnostiek, behandeling en begeleiding. (Hoiting en Nauta, 2022)

Bij veel mensen die zich neurodivers noemen, zie ik nogal eens kenmerken van hoogbegaafdheid. Maar daar hebben ze het vaak niet over, ze ontkennen hun hoogbegaafdheid ook vrij vaak. De aandacht voor de DSM classificaties die nog steeds in het begrip neurodivers zitten (met name ASS en ADHD) is naar mijn mening niet goed voor de aandacht die we beter aan de kenmerken van hoogbegaafdheid  zouden kunnen besteden. En waar deze mensen veel aan kunnen hebben.

8. Veel te vaak hoort men de term autistisch of ADHD in het dagelijks spraakgebruik   

Nu de aandacht voor neurodiversiteit toeneemt, wordt er (ik zie dat bij hoogbegaafden) te snel en te weinig onderbouwd geconcludeerd dat iemand een classificatie heeft en met name ADHD en ASS hoor ik dan vaak. “Die zit wel op het spectrum” is tegenwoordig een bekende zin. Dat zeggen mensen ook steeds vaker over zichzelf. Ook op scholen en op het werk worden de termen wel erg snel gebruikt. Dat is in het dagelijkse spraakgebruik erin geslopen. Mensen zoeken van alles op internet op en doen aan zelfdiagnoses. Dit leidt tot medicalisering. Men gaat voor diagnostiek een beroep doen op de toch al beperkte capaciteit in de ggz. En het leidt af van de aandacht voor (mogelijke) hoogbegaafdheid en wat iemand met kenmerken van hoogbegaafdheid nodig heeft om goed te functioneren. 

Een psychiater vertelde me een paar jaar geleden dat er steeds vaker hoogbegaafden op zijn autisme-poli komen vragen of ze ook autisme hebben. “En”? vroeg ik? “Bijna nooit” zei hij …      

9. Mensen die specifieke ondersteuning nodig hebben, vallen buiten de boot   

Door het begrip neurodiversiteit en de positieve annotatie daarvan, wordt de ernst van een aantal classificaties onderschat en dat is met name een probleem bij mensen die een specifieke en soms intensieve behandeling en begeleiding nodig hebben. Door de container ‘neurodiversiteit’ vallen zij buiten de boot. Bovendien kunnen mensen denken dat het dus wel meevalt met autisme. Die neurodiverse mensen werken toch ook allemaal? Ze zouden ook nog eens heel innovatief zijn.

Ik zie dus een risico dat mensen met ernstige vormen van bijvoorbeeld autisme niet meer serieus genomen worden en geen passende begeleiding krijgen. Het essay van Costandi (2019) ‘Why the neurodiversity movement has become harmful’ gaat hier uitgebreid op in.      

10. Wat levert het begrip neurodivers op de langere termijn op?

    Hoe meer ik erover nadenk, hoe minder ik zie van wat ooit de goede bedoeling was van het begrip neurodiversiteit. Het basisidee dat iedereen een ander brein heeft, is voor mij een open deur. De term neurodivers helpt daar volgens mij niet bij.

    Ik zie natuurlijk ook dat er mensen zijn die niet gemiddeld zijn en voor wie diverse situaties, bijvoorbeeld op school of in reguliere banen, een uitdaging zijn. Maar dat betekent nog niet dat ze met de term ‘neurodivers’ opeens wel goede begeleiding krijgen en een betere werkomgeving. Het boek van Saskia Schepers (2023) doet een poging om aan te geven wat er beter kan op het werk. Maar dat zijn allemaal ideeën die niet specifiek zijn, die zelfs voor alle werknemers goed kunnen zijn! Daar komt bij dat alle neurodiverse mensen onderling weer heel verschillend zijn. En dat voor hen naar mijn idee veel meer maatwerk nodig is dan dat wat men vanuit boeken zoals die van Schepers, hoe goed bedoeld ook, voorstelt.     

    Ik vind het een mooi streven en dat steun ik ook, om alle soorten mensen de kans te geven op passend werk in een passende werkomgeving, maar de vraag is of werkgevers dat in de praktijk wel kunnen bieden? Ik ken persoonlijk enkele mensen voor wie er echt geen enkele aanpassing mogelijk is. Zij hebben extreem veel persoonlijke ruimte en steun nodig en zelfs dan vallen ze nog vaak en onverwacht uit. Als werkgever kun je daar niet aan beginnen. Deze mensen gun ik werk, maar ze worden daar niet gelukkig. 

    Er zullen altijd mensen buiten de boot vallen omdat aanpassingen voor hen niet realistisch zijn. Ik vind het ideaal heel mooi, maar ook wat naïef gedacht. Zowel qua investering als qua begrip.   

    Ik stel voor: Houd het alsjeblieft concreet en laten mensen vertellen waar zij als persoon behoefte aan hebben. Ook wat nu wordt genoemd ‘neurodiverse mensen’ zijn namelijk allemaal verschillend. En laten uitkeringsinstanties ook begrijpen dat voor sommige mensen regulier werk gewoon niet haalbaar is. Laten zij hun talenten alsjeblieft ergens anders (vrijwilligerswerk, kunst e.d.) inzetten zonder druk of controle. 

    Hoe komt het dat hoogbegaafdheid aan neurodiversiteit wordt gekoppeld? 

    Het meeste hierover heb ik hiervoor al geschreven. Hier nog een samenvatting. Ik kan me het volgende voorstellen over hoe dat zo kan zijn gegroeid:

    1. Er zijn hoogbegaafden die hun hoogbegaafdheid niet herkennen, ergens vastlopen (werk, privé, soms al jong op school), die dan hulp zoeken, dan, als de hoogbegaafdheid niet wordt gezien, een classificatie krijgen (heel vaak is dat ADHD of ASS, waarmee ze vervolgens betaalde psychische hulp kunnen krijgen) en dan laten zien dat ze (met hun hoge intelligentie) heel veel wél kunnen. Soms wordt de hoge intelligentie ontdekt, soms niet. Als dat wel wordt gevonden, hoor ik ze soms wel zeggen dat de classificatie fout is, maar vaker hoor ik dan dat ze mét hun ASS of ADHD (waarvan de kans op het samengaan heel klein is…) juist veel wel kunnen. Dat is volgens mij een misvatting, ze kunnen namelijk veel met en juist door hun hoge intelligentie. Lang niet altijd laten ze de classificatie schieten als ze weten dat ze hoogbegaafd zijn en de classificatie waarschijnlijk een misdiagnose is. Ik begrijp ook dat dat te maken kan hebben met betaalde hulp of betaalde werkurenvermindering. Jammer vind ik wel dat het zo moet. Ik gun iedereen vergoeding voor noodzakelijke hulp, maar heb moeite met het blijven gebruiken van misdiagnoses. Het kan ook zijn dat de classificatie een stuk van hun identiteit is geworden. “Ik ben fulltime autist“ heb ik meerdere malen gelezen. Het merkwaardige is dat zo iemand dan weer niet zegt: “Ik ben fulltime neurodivers”.     
    2. Hoogbegaafdheid kán samen voorkomen met bijvoorbeeld ADHD of ASS (dat is zeldzaam want de combinatie van zeldzame dingen die niet correleren is nog veel zeldzamer, zie hierboven). De zeldzame gevallen waarin dat zo is, zijn complex en verdienen maatwerk. Die kun je niet onder een paraplubegrip vatten.
    3. Er zijn hoogbegaafden met bijvoorbeeld dyslexie die door hun intelligentie veel kunnen compenseren (waardoor de dyslexie of juist de hoogbegaafdheid soms laat ontdekt wordt). Dat kost veel energie. Het is niet zo dat ze door hun dyslexie extra capaciteiten hebben, ze suggereren vaak dat ze beter problemen kunnen oplossen, creatiever zijn, et cetera. Ik zie iets anders: Het zijn intelligente mensen die gewend zijn om met hun intelligentie ook andere, minder gebruikelijke strategieën in te zetten. Iemand met dyslexie zonder hoge intelligentie heeft naar mijn inschatting geen profijt van de dyslexie op zich.

    Tot slot

    Dit blog heb ik geschreven omdat ik me zorgen maak. En omdat diverse mensen me vroegen wat mijn bezwaren toch zijn tegen dat mooie begrip neurodiversiteit? En waarom hoogbegaafdheid daar dan niet onder zou vallen?

    Ik heb mijn betoog opgebouwd uit veel verschillende argumenten. Het is namelijk een complex verhaal. Hoogbegaafden hebben een warm plekje in mijn hart. Ik zie dat er met meer kennis over hoogbegaafdheid en peer-contacten (we zoeken nog naar een betere term voor het Engelse peers) veel mogelijk is om het leefklimaat van hoogbegaafden te verbeteren.    

    Ik wil volgens mij hetzelfde bereiken als mensen die de term neurodivers gebruiken. Mensen die blij zijn met de term neurodiversiteit en merken dat het voor hen helpend is, gun ik dat graag. Mijn zorgen gaan over het verschijnsel op zich, dat ik denk dat het op de lange duur niets oplost en ik zie er schadelijke kanten aan. Ik vind principieel dat hoogbegaafdheid er niet onder valt.    

    Referenties

    Barkley, R. (2023). ADHD, IQ, and Giftedness. Video:ADHD, IQ, and Giftedness – YouTube

    Burger – Veltmeijer, A. (2016). Students with (suspicion of) IG + ASD: a study aimed at understanding the phenomenon Intellectual Giftedness in co-occurrence with Autism Spectrum Disorder in relation to (needs-based) assessment. Groningen University, PhD thesis.

    Costandi, M. (2019). Why the neurodiversity movement has become harmful. Online artikel: Why the neurodiversity movement has become harmful | Aeon Essays

    Hoiting, L. & Nauta, N. (2022). Hoogbegaafde Hulpzoekers. BigBusinesspublishers en IHBV. Hoogbegaafde hulpzoekers – IHBV

    Mireille. (2013). Ik ben niet gek maar hoogbegaafd. Interview in Grazia.

    Solomon, A. (2012). Far from the tree. Simon and Schuster.

    Schepers, S. (2023). Als alle breinen werken. Business Contact

    Williams, C.M., Peyre, H., Labouret, G., Fassaya, J., Guzmán Garcia, A., Gauvrit, N. & Ramus, F. (2023). High intelligence is not  associated with a greater propensity for mental health disorders. European Psychiatry. High intelligence is not associated with a greater propensity for mental health disorders – PMC (nih.gov)

    Verveling, vervelling en werveling

    Een opvallende waarneming: Ik verveel me nooit. Ik kan me alleen herinneren dat ik me verveelde toen ik nog niet kon lezen. Dat moet ergens vóór mijn 5e of 6e jaar zijn geweest. Want toen mijn zus, die 15 maanden ouder is dan ik, leerde lezen op school, leerde ik het ook als vanzelf. Daarvóór wist ik vaak niet wat ik zou doen, ik weet nog dat ik me dan echt verveelde. Wat voel je dan als kind? De dagen duurden heel lang en ik voelde me leeg. Wat er beschikbaar was voor kinderen van mijn leeftijd vond ik niet leuk. Ik hield bijvoorbeeld niet van tekenen en niet van kleuren. Mijn dochter vertelt dat haar oudste dochter toen ze 5 was, zich ook vaak verveelde. Dat was vooral op de leeftijd dat ze wel iets wilde maar nog niet kon, fysiek vooral. Inmiddels loopt ze dat in, omdat ze steeds meer kan en gemotiveerd is om dingen te doen en ook te oefenen. Zo vroeg ze een keer: “Waarom kan dat meisje wel fietsen en ik niet?” Toen kon haar moeder uitleggen dat dat meisje daarvoor had geoefend, steeds weer, totdat ze het kon. En mijn kleindochter begon toen ook te oefenen tot ze het kon.

    Er zijn de laatste tijd steeds vaker mensen die zeggen dat verveling juist goed is, dat je er creatief van wordt. Dat je jezelf de ruimte geeft voor nieuwe ideeën. Ik vraag me dan af of dat dan wel over verveling gaat. Dat is naar mijn idee toch een hele andere situatie dan wat ik bedoel. Iemand die zegt dat ze zich verveelt, voelt dat negatief. Vervelen is letterlijk vervelend. Je wordt daar juist niet creatief van. Als je niets met dat gevoel doet, zak je steeds verder weg.

    Hoe ziet dat er dan uit, die verveling bij jonge kinderen, bij oudere kinderen, bij volwassenen en ouderen? En hoe komen we erachter dat het verveling is en wat doen we er dan aan? Ik wil het begrip verveling verkennen. Maar ik moet er voor zorgen dat het geen vervelend verhaal wordt.

    Het woord ‘verveling’

    Als je naar de betekenis en herkomst van het woord zoekt op internet kom je tegen dat het al een oud woord is. In 1350 is het woord al ergens aangetroffen in de betekenis van ‘niet boeien’, ‘teveel zijn’. Dat ‘teveel zijn’ past wel bij het woord verveling (ver + veel). Maar hoe kom je van ‘teveel zijn’ naar ‘niet boeien’? Het lijkt juist dat er te weinig (boeiends) is? Zou het kunnen zijn dat er teveel prikkels of teveel mogelijkheden zijn, waar je dan niet uit kunt kiezen? Of voel je je ‘teveel’ in een situatie? Wil je er eigenlijk niet bij zijn?  

    Wat is verveling?

    Mijn eigen uitleg van verveling is dat het een resultaat is van meerdere mogelijke factoren, waardoor het leven er saai uitziet. Je had eerst wel ergens zin in, maar het lukte niet om dat te gaan realiseren, en wel om meerdere redenen. Ik heb deze bedacht:

    • Je weet niet precies, niet concreet genoeg waar je zin in had. Het was een algemeen breed gevoel en het werd gewoon niet concreter.
    • Wat je eigenlijk zou willen, kon je niet doen omdat je het fysiek zelf niet kon of omdat je er de middelen niet voor had.
    • Je werd tegengewerkt in wat je zou willen. Het mocht niet van je ouders bijvoorbeeld.

    Als je je verveelt, is het gevolg dat je nergens meer zin in hebt en je krijgt dat ook niet meer. Het is een zichzelf versterkend proces. Je komt tot niets en komt dus niet uit de saaiheid.

    En wat is dan saai? Saai is niet boeiend, maar dan kom je in een cirkelredenering. De vraag is dan wat is wél boeiend? Mijn moeder zei vroeger (net als veel moeders denk ik) “Als je geen zin hebt, moet je zin maken”. Daar kom ik straks op terug. Als iets je wel boeit, dan wil je er juist heel graag mee bezig zijn. Je hebt het dan over het begrip ‘flow’, een situatie waarin je compleet opgaat in een activiteit en zelfs geen honger of dorst voelt. Dat is fijn, je voelt je fysiek ook heel prettig daarbij.

    Klieren

    Als kinderen zich vervelen, gaan ze vaak klieren. (Volwassenen en ouderen trouwens ook!) Ik zie dat nog wel eens op straat of in een winkel. Ik zie ook dat de ouders dan vaak niet weten hoe ze daar mee om moeten gaan. Mijn schoonmoeder (ze was onderwijzeres geweest) zei dan: afleiden! En ja, dat werkte bij mijn kinderen heel goed. Dat deed ik meestal door iets aan te wijzen dat ik zag. En hun aandacht daarmee te trekken. Ik leidde ze dan af van hun gevoel van saaiheid, ik gaf een prikkel en boeide hen door iets wat mij opviel. Het werkte prima bij mijn kinderen die net als ik heel nieuwsgierig zijn. Ik merkte dat ze het zelf ook gingen toepassen, waardoor ik me als moeder niet steeds zo verantwoordelijk hoefde te voelen om hen af te leiden. Zo gingen we een keer na een dagje uit terug naar huis met de trein en de tram. Ik was behoorlijk moe totdat mijn kinderen de bordjes met aanwijzingen van het vervoerbedrijf en de reclame in de tram hardop gingen lezen en daar commentaar op gingen leveren. We hebben toen samen heel erg gelachen. Als je zo naar de buitenwereld kijkt, hoef je je toch nooit meer te vervelen? Hieruit concludeer ik dat je met je zintuigen verveling kunt bestrijden! Ik kan dat dus bij mezelf ook. Als ik buiten loop ga ik bijvoorbeeld naar de vogels luisteren. Maar ik kan ook met mijn eigen gedachten bezig zijn en daar van genieten (behalve als ik erover ga piekeren natuurlijk).      

    Vervelen op het werk 

    Ik ken (in mijn geval zijn dat vooral hoogbegaafde) mensen die zeggen dat ze zich vaak vervelen, vooral op hun werk. Ze vinden het werk niet boeiend en krijgen geen taken die bij hen passen. Ze proberen wel om het werk leuker te maken, maar dat lukt niet altijd. Omdat de leidinggevende bijvoorbeeld bepaalde dingen tegenhoudt of omdat de organisatie geen ruimte biedt aan mensen die méér kunnen. De hoogbegaafde heeft niet altijd door wat er precies gebeurt en trekt dan zelf ook niet op tijd aan de bel. Gaat ook nogal eens consciëntieus door om het werk zo goed mogelijk te doen. Of gaat, net als kinderen die zich vervelen, klieren. We zien dat ze zich dan bijvoorbeeld overal mee gaan bemoeien, tot grote irritatie van de omgeving. Je ziet ook dat ze van alles gaan becommentariëren, ze weten bijvoorbeeld feilloos aan te geven wat er allemaal niet goed gaat en wat dan beter zou kunnen. Daar hebben ze vaak hele goede ideeën over, maar verbetering komt niet vanzelf en zeker niet als je eerst negatieve kritiek uit. Zo ontstaan er soms conflicten vanuit verveling. Maar men heeft dat proces niet altijd door.

    Bore-out

    Tegenwoordig is er zelfs een term voor langdurige verveling: bore-out, een ernstige situatie waarin de verveling leidt tot het volkomen uitgeput zijn en waarbij de verschijnselen lijken op burn-out (zoals extreme vermoeidheid, cynisme). Dat gaat niet vanzelf over. Twee Zwitserse organisatie adviseurs (Rothlin & Werder) schreven er in 2008 een boek over en de term komt van hen. Sinds 2007 zijn er heel wat artikelen en boeken over verschenen. Er is zelfs een meetinstrument voor, de DUBS, De Utrechtse Bore-Out schaal. Een wetenschappelijk artikel daarover kreeg de prachtige titel: ‘Watching the paint dry at work’ (Reyseger et al., 2013).    

    Het proces naar bore-out kent een aantal fasen. In de laatste fasen komt er niets meer uit je handen, het is een ernstige situatie. Als je daar niet zelf uitkomt, heb je hulp nodig. Frouke Vermeulen schreef er in 2015 een boeiend boek over, ‘Vechten tegen verveling’ maar ze schreef dat pas later toen ze eruit gekomen was. Ze heeft een zoektocht naar zichzelf gedaan en ontdekte dat ze haar talenten niet op een passende manier inzette. Radicaal veranderen hielp haar.

    Verveling bij ouderen

    Oudere mensen kunnen zich ook vervelen. Dat kan te maken hebben met hun lichamelijke toestand. Ze willen van alles maar kunnen dat niet meer vanwege hun ogen, hun oren of vanwege mobiliteitsproblemen. Een vriendin met dementie verveelt zich omdat ze alles wat ze vroeger graag deed en waar ze initiatief voor nam, zoals naar concerten en musea gaan, nu niet meer kan.  

    Het kan ook anders. Een vriendin die 99 is geworden, was op het eind van haar leven bijna blind, maar ze verveelde zich eigenlijk nooit. Dat vond ik bijzonder! Zij leefde met haar herinneringen én met haar belangstelling. Ze had tot het laatst van haar leven nog steeds interesse in alles en iedereen om zich heen. Ze stelde vragen én vertelde over haar jeugd, haar volwassen leven en over wat haar nog boeide aan de huidige tijd. Hoe kan het dat zij zich niet verveelde? Waren het haar heldere geest en energie? Haar persoonlijkheid? Wat leren we van zo iemand? Ik denk dat er altijd een combinatie van factoren is. Aangeboren persoonlijkheidskenmerken, opvoeding, wat je hebt geleerd in je jeugd op dit gebied. Ik denk wel dat je er zelf aan kunt bijdragen. In contact blijven met anderen én met jezelf, zelfonderzoek doen naar wat jij echt wilt. En dan eerlijk zijn naar jezelf en soms harde keuzes maken. Zelf dingen veranderen in je leven.      

    Verveling en creativiteit

    Er zijn, zoals ik al in het begin schreef, mensen die zeggen dat verveling juist goed is, dat je er creatief van wordt. Ik heb daar nooit in geloofd. Dat is toch een hele andere situatie dan die ik hierboven schetste? Iemand die zegt dat ze zich verveelt, voelt die situatie als negatief. Je wordt daar juist niet creatief van. Als je er niets mee doet, zak je steeds verder weg.

    Volgens mij zeggen mensen die menen dat verveling goed is voor creativiteit, iets anders. Ze zeggen: laat het idee los van wat je allemaal ‘moet’, van jezelf of van een ander. Ik vind dat ze het dan meer over ‘ontspanning’ hebben. Je zou ruimte kunnen maken voor creativiteit door dingen los te laten die je creativiteit belemmeren. En daar eerst zelfonderzoek naar doen.

    Vervelling, een l erbij

    Verveling tot op het bot, zegt men wel eens. Hé, daar krijg ik een associatie bij: het woord vervelling, dat is maar 1 letter meer. Misschien kan verveling juist een aanleiding zijn om er een extra l aan toe te voegen, om je te gaan vervellen? Het oude vel eraf halen. Een andere kijk op jezelf krijgen? Dat betekent zelfonderzoek. Dat is iets dat ik graag doe. Maar het vereist toch wel vaak een zetje. Niet iedereen kan dat uit zichzelf. En wellicht ben je al in een verder stadium van verveling (ja er zijn stadia, waarin je verveling steeds erger wordt en je uiteindelijk niets meer doet, het stadium van de bore-out) waarin je er zelf niet meer in slaagt om dat te doen. Dan moet je een verveller zoeken. Dat is iemand die jou helpt met het vervellen. We hebben het dan vaak over een coach of een psycholoog. Wat kan het een opluchting zijn als je dan het oude vel eraf hebt gekregen en onder dat oude vel zit iemand die weer energiek is en overal zin in heeft!

    Het doet me ook denken aan het recente boek van Adam Grant: Think again. Bewust bezig zijn met je eigen gedachten en meningen onder de loep te nemen. Blij worden als je merkt dat je ergens echt anders over gaat denken. Dat je misschien wel fout zat. Daar kun je heel blij van worden, als je merkt dat  dat verfrissend is. 

    Zin maken

    Als ik me als kind verveelde, én nergens zin in had (zo erg was het dus al), zei mijn moeder vaak: “Ga dan zin maken!” Ik vond dat toen geen leuke uitspraak. Het was alsof ze mijn gevoel niet serieus nam. Als kind had ik ook geen idee hoe ik dat dan zou moeten doen. Nu zie ik dat het in de basis eigenlijk een hele goede uitspraak is. Zin moet je soms maken, want die komt niet vanzelf. Maar hoe doe je dat dan? Dat leerde mijn moeder me niet helaas. Ik heb het mezelf aangeleerd.

    In de positieve psychologie zijn er evidence based interventies die hier ook over gaan. Vaak gaat het over iets bewust gaan doen, waardoor je wordt afgeleid van het negatieve gevoel en een positiever gevoel over jezelf krijgt. Het lijkt een trucje, zoals de opdracht om bij het naar bed gaan drie positieve gebeurtenissen van de afgelopen dag te benoemen. Maar het werkt!   

    Wat ik ook heb geleerd, is om bij verveling iets bewust met je zintuigen te gaan doen. Als je ze bewust gaat inzetten, dan verandert er iets. Als je de eerste tekenen van verveling voelt, doe dan net als mijn kinderen in de tram, kijk om je heen: wat zie je wat lees je, wat roept dat op? Loop naar buiten: wat hoor je, wat ruik je? Voel aan een plant. Dat soort dingen. Het lijkt op mindfulness, maar zie het niet als methode, doe het vooral op je eigen manier. En probeer ervan te genieten. Soms lukt dat niet meteen, maar na een paar pogingen misschien wel.     

    Bij ernstige verveling is méér nodig, soms radicaal ingrijpen in je (werk)situatie, je relatie of iets anders in je leven. Dat vereist een goede analyse van de situatie omdat het om belangrijke beslissingen gaat. Vervellen en dan zorgen voor een grotendeels nieuwe huid. Dat is heftig. Soms doe je dat met een professional erbij die je daarbij helpt. Maar wat een metamorfose zie ik bij sommige mensen die dit hebben aangedurfd! Ze noemen het zelf ook zo.

    Werveling v=w

    Vervang de eerste letter v van verveling eens door een w tot: werveling. Met de werveling van je waarnemingen kom je uit de verveling. Je gaat weer open staan voor prikkels en ervan genieten. Je gedachten gaan wervelen.

    In het bekende gedicht ‘Spleen’ van Godfried Bomans (jarenlang dacht men dat het gedicht van Michel van der Plas was, maar recent bleek dat toch Godfried Bomans de oorspronkelijk auteur is) zit een verveler voor het raam:

    Ik zit vaak voor het vensterglas/Mij duchtig te vervelen/En denk: als ik twee hondjes was/Dan zou ik samen spelen.

    Deze verveler kan ook eens écht uit het raam naar buiten gaan kijken. Dat deed ik namelijk toen ik net een staaroperatie achter de rug had. Ik was verbaasd. Ik had nog nooit gezien hoe die huizen er echt uitzagen. Het leek alsof ze gezandstraald waren… Wat zie je als je echt kijkt? Wat is er, wat gebeurt daar precies? Observeer de situatie, overal is wel iets te zien. Als er huizen staan: welk soort steen hebben ze? Hoeveel ramen? Zijn alle huizen hetzelfde? En wat hebben bewoners voor hun ramen staan? Wat zie je op straat? Is er een vogel te zien? Wat voor vogel is het? Hoor je de vogel ook? Loopt er iemand langs? Staat er een boom? Hoe ziet de bast eruit? Welke kleur heeft de lucht? Welke geluiden hoor je? Wat ruik je? Wat voel je?

    Onnoemelijk veel is er te zien, te horen enzovoorts. Weg met de verveling. Zo nodig een vervelling. En breng vooral de werveling op gang! Denk aan een caleidoscoop, die met actief draaien de prachtigste beelden te zien geeft. En eigenlijk zit er niets bijzonders in een caleidoscoop, je ordent alleen de onderdelen anders. Het draaien zodat de kleuren gaan wervelen, dat moet je wel zelf actief gaan doen.          

    Referenties

    Bomans, G. (1947). Spleen. Zie ook: Gedichtje ‘Spleen’ is echt van Bomans: ‘Een mooie rehabilitatie’ | Trouw

    Fiedler, E.D. & Nauta, N. (2020). Bore-out: A Challenge for Unchallenged Gifted (young) Adults. Article on website of SENGifted: https://www.sengifted.org/post/bore-out-a-challenge-for-unchallenged-gifted-young-adults

    Grant, A. 2022). Think again. Ebury publishing.

    Reijseger, G., Schaufeli, W.B., Peeters, M.C., Taris, T.W., van Beek, I. & Ouweneel, E. (2013). Watching the paint dry at work. Anxiety, stress, coping, 5,508-25.

    Rothlin, P. & Werder, P.R. (2008). Boreout! Overcoming workplace demotivation. London; Philadelphia: Kogan Page, 2008.  

    Vermeulen, F. (2015). Vechten tegen verveling.  

    Hoeveel is mijn vrijwilligerswerk waard?

    Ik heb een wat complexe relatie met geld. Echt rijk ben ik nooit geweest, maar ik voel me bevoorrecht met wat ik kan besteden. Mijn hele werkzame leven heb ik in loondienst gewerkt bij de overheid of bij een stichting. Een enkele keer heb ik als ZZP’er nog wat ernaast gedaan, maar het sturen van een rekening voor mijn werk kostte me altijd moeite. Ook al wist ik dat het dan om instellingen ging die dat bedrag best konden betalen en dat ze dat aan anderen (bijvoorbeeld mede-docenten) ook deden.

    Ik wilde ook altijd graag de zekerheid van een vast inkomen. Als alleenstaande moeder vond ik het anders te stressvol. En ook al heb ik eenmaal een arbeidsconflict gehad en werd daardoor de arbeidsovereenkomst ontbonden, ik heb nooit overwogen om voor mezelf te beginnen. Al had ik daar mogelijk wel veel meer geld mee kunnen verdienen. Toen ik met pensioen ging, had ik als ZZP’er ook geld erbij kunnen verdienen, maar dat heb ik niet gedaan.

    Ik ga in dit blog onderzoeken wat mijn vrijwilligerswerk ‘waard’ is. Wat speekt er allemaal mee bij mijn bewuste of onbewust keuze om dit te doen? 

    Kennis verzamelen over hoogbegaafde volwassenen

    Toen ik in 2000 lid werd van Mensa, begon ik me snel te interesseren voor de verhalen van Mensaleden over hun leven als hoogbegaafde. Ik verzamelde verhalen zonder dat ik wist wat dat zou gaan opleveren. In mijn betaalde werk werkte ik bij een kenniscentrum, dus daar deed het me aan denken. Het verzamelen van kennis over hoogbegaafden was gewoon een hobby naast mijn werk.

    Omdat ik in die tijd bedrijfsarts was én Arbeids- en Organisatiepsycholoog, en vooral geïnteresseerd in verhalen over werk, kreeg ik al snel vragen van Mensaleden over hun ervaringen op het werk en over hun contacten met bedrijfs- en verzekeringsartsen. Ik vond dat wel lastig, omdat ik geen praktijk voor individuele hulpverlening had (dat heb ik ook nooit geambieerd) en ook omdat ik het risicovol vond om op de individuele vragen van Mensaleden in te gaan. Vaak vroeg men mij: “Jij weet daar toch veel van? Wat kan ik in deze situatie het beste doen?” Het betrof nogal eens situaties waarin er sprake was van arbeidsconflicten en dus zouden mijn uitspraken in juridische zin gebruikt kunnen gaan worden. Ik probeerde dan wel kennis te bieden, maar geen adviezen te geven. Ik gaf ook af en toe presentaties over hoogbegaafdheid en wilde daar geen geld voor. Al was een boekenbon of attentie wel leuk, natuurlijk.

    Professionele hulpverleners voor hoogbegaafden 

    Ik zag toen (vanaf 2000) al dat er enkele mensen (ook binnen Mensa) professioneel geïnteresseerd waren in hoogbegaafden als doelgroep. Zo kwam er bij Mensa een lijst van hulpverleners (zowel Mensaleden als niet-Mensaleden) die zelf (mogelijk) hoogbegaafd waren én geschikt waren om met hoogbegaafden te werken. Daar was duidelijk behoefte aan. Ik had met een aantal van die mensen contact. Ik voelde me geen hulpverlener, maar ik meende dat je als hulpverlener ook kennis moest hebben en kennis delen zat me nu eenmaal het bloed. 

    Ik kan me herinneren dat er in de tijd Mensaleden waren die meenden dat je, als leden onder elkaar, elkaar zou moeten helpen, zonder dat je daar geld voor zou vragen. Je kon namelijk toch geen geld verdienen aan de narigheid van anderen? Ik vond dat die mening maar voor een klein deel geldig was. Als je in een vereniging iets voor elkaar kunt doen, is dat mooi natuurlijk. Maar waar is de grens? Als mensen als psychotherapeut of als loopbaancoach professioneel hun geld verdienen, dan vind ik het niet terecht dat zij dat professionele werk voor niets zouden doen voor mede-Mensaleden. Als je bakker bent, ga je toch ook geen gratis broden uitdelen binnen de vereniging? Dat is je werk. En het geven van adviezen in individuele gevallen vind ik, zoals gezegd, vaak riskant. Stel dat je advies niet goed uitpakt? 

    Binnen Mensa zette ik een Commissie Onderzoek & Onderwijs op. De verenigingsstructuur bood echter niet de ruimte om verder te komen in mijn ambitie voor een kennisinstituut. 

    De Stichting IHBV

    In 2010 hebben Maud van Thiel en ik na jaren overleggen daarom besloten het IHBV (de stichting Instituut Hoogbegaafdheid Volwassenen) op te richten. Ik wilde mijn kennis over hoogbegaafde volwassenen, die ik was gaan verzamelen, borgen, zodat die niet aan mij als persoon gekoppeld zou zijn. We noemden onze stichting een kennis-, project- en netwerkorganisatie en dat zijn we nog steeds. Ik vind dat nog steeds een goede keuze geweest. De stichting draait goed en het werken vanuit een stichting zonder winstoogmerk past bij mij.

    Wat we bij het oprichten niet goed konden inschatten was, hoeveel tijd het ons zou kosten en hoe we als stichting konden blijven bestaan. Er moet toch wel geld binnenkomen om je doelstelling te realiseren.

    Het werven en behouden van vrijwilligers bleek niet altijd gemakkelijk. Natuurlijk hebben we kanjers gehad en ook nu zijn er vele mensen die geweldig vrijwilligerswerk verrichten. Maar ook hebben we ervaren dat er mensen waren die zich bij ons wilden aansluiten, terwijl ze eigenlijk volop in een eigen verwerkingsproces zaten van hoe ze als hoogbegaafde een beter leven konden leiden. Maar daar nog lang niet waren.

    Bij mij heeft het belangeloos werken voor de stichting altijd voorop gestaan. Omdat ik in 2011 met vervroegd pensioen kon gaan, was dat voor mij ook mogelijk. Ik leef vrij sober en wilde aan de maatschappij bijdragen. Ook nu na 14 jaar besteed ik nog veel tijd aan het verzamelen, bewerken en verspreiden van kennis over hoogbegaafde volwassenen en senioren.

    Ik ben gaan onderzoeken wat er allemaal meespeelde bij mijn keuze voor het doen van vrijwilligerswerk. Was het wel een keuze? En in hoeverre dat met mijn hoogbegaafdheid zou kunnen samenhangen. Was het een bewust keuze? Rolde ik er als vanzelf in en vind ik dit nog steeds zo uitdagend dat ik het nog steeds doe?

    Keuze? Afweging wel-niet?

    Was het wel een echte keuze om dit wel of niet te gaan doen? Ik vraag het me nog vaak af. Ik stop hier heel veel tijd in. En als ik louter een kosten-batenanalyse zou maken dan weet ik niet wat die voor uitkomst zou geven. Ik stop er tijd en energie in en soms geld (donaties). En wat levert het dan op? In eerste instantie beslist heel veel bevrediging voor mezelf. Zinvol bezig zijn. Wat veel mensen ook in een betaalde baan als positief ervaren, is lang niet altijd de beloning in geld, maar ook de betekenis die er aan wordt gegeven. Zeker bij hoogbegaafden is dat belangrijk. En daar is bij mij in dit vrijwilligerswerk ook nooit twijfel over geweest. Ja, de kennis over hoogbegaafdheid verspreiden heeft echt heel veel zin! Ik hoor het erg vaak en kreeg en krijg heel vaak persoonlijke bedankjes. Nu merk ik dat die vorm van externe waardering belangrijk is, maar eigenlijk is er voor mij ook een interne waardering. Ook als mensen mij niet expliciet bedanken, zie ik de waarde ervan.

    Ik heb het idee dat ik voor het grotere geheel bezig ben. Ik doe iets waar we met meerdere mensen bevlogen over zijn. Mede dankzij de sociale media krijg ik het gevoel dat het goed is.

    Het is interessant om nieuwe kennis te vergaren. Ook omdat ik zelf hoogbegaafd ben. Ik probeer objectief te zijn, maar tegelijk ben ik bevlogen omdat het ook over mij gaat.

    Ik ontmoet veel boeiende en bevlogen mensen. Op allerlei manieren. Online, per mail en live. Ik ga (op eigen kosten, ik zeg het er maar even bij) naar congressen en bijeenkomsten. Ik presenteer daar en heb daar ook leuke en inspirerende contacten. En ik ben dan een paar dagen in een andere omgeving met mogelijkheden om nieuwe plekken te bezoeken. 

    Het is natuurlijk niet zo dat alles aan dit werk positief is. Ik baal er ook wel eens van. Ik heb er echt niet altijd zin in. En wat zit er dan aan de negatieve kant? Bijvoorbeeld dat ik, net als bij elke andere klus, ook wel eens ‘corvee’ moet doen. Een verslagje schrijven, een mailtje schrijven zonder dat dat inhoudelijk boeiend is. En toch doe ik het. Of als er een krappe deadline is waardoor ik hard moet werken omdat een ander niet (op tijd) heeft gedaan wat die beloofd heeft. Of als ik een lading kritiek over me heen krijg over een uitspraak die ik echt overdacht heb gedaan, maar verkeerd wordt uitgelegd. En dan keren mensen zich via de sociale media zich tegen me, gaan me persoonlijk beledigen, dingen uit het verband halen. Soms stoken mensen elkaar op om iets naars te schrijven. Ik leerde om dat zoveel mogelijk te negeren. Maar leuk is anders.

    Terug naar de  vraag “waarom doe ik dit”? De kosten-baten analyse geeft me niet een eenduidig antwoord.    

    Altruïsme en empathisch vermogen

    Ik heb vaak in mijn leven gemerkt dat ik, bijvoorbeeld in sport, het niet zo in me heb om beslist te willen winnen. Ik wil, datgene wat ik doe, gewoon goed doen. Ik gun de ander ook een ‘overwinning’ (al noem ik dat niet zo). Ik weet vanuit de sociale psychologie dat dat met mijn zogenaamde sociale oriëntatie te maken heeft. Die zit in het altruïstische gebied. In altruïsme zit het Latijnse woord alter, ander. Bij iemand die altruïstisch is, het tegenovergestelde van egoïstisch, staat het belang van de ander voorop. Website De Steven beschrijft altruïsme als kernkwaliteit en het betekent dat je je richt op de medemens en bereid bent je eigenbelang aan de kant te zetten. Als je daar echt van overtuigd bent, is het ook een persoonlijke waarde.

    Ik vermoed dat dat in verband te brengen is met mijn hoogbegaafdheid. In een hoofdstuk in een boek over moraliteit en ethiek bij hoogbegaafden vind ik dit ook. Michael Piechowski schreef daar in 2009 al in dat hoogbegaafde kinderen al jong zien wat de waarde is van het werken voor het grote geheel. Hij haalt diverse auteurs aan die ook schreven over het grote empathische vermogen van hoogbegaafde kinderen. Om altruïstisch te zijn, is empathisch vermogen noodzakelijk.    

    Roeper &Silverman (2009) schrijven in datzelfde boek:

    Self-regulation – the ability to put the needs of one’s community before one’s own desires – develops through the establishment of emotional bonds with caring adults who honor one’s inner world.

    Mooie uitspraak, al denk ik dat er bij mij ook echt een grote drijfveer in mijzelf zat en zit.

    Geld en goed

    Alain Verheij, theoloog, schrijver en spreker, schreef het zeer boeiende boek ‘Geld en goed’ (2022). Aan de hand van verschillende Bijbelverhalen verkent hij ‘geld’. Het is moeilijk samen te vatten wat hij schrijft. Elk hoofdstuk behandelt aan de hand van een Bijbelverhaal een hedendaagse economische praktijksituatie. Verheij noemt geld een ‘absurde, allesoverheersende grootheid’. En dat voel ik ook met hem mee. Hij gebruikt de hele oude Bijbelverhalen om ons ook nu aan het denken te krijgen. Ik heb zelf nooit het vak economie op school gehad en dacht altijd dat het daaraan lag, dat ik veel niet begrijp. Maar later begreep ik dat economie helemaal geen ‘hard’ vak is. Dat er heel veel keuzes bij zijn. Dat economie eigenlijk de leer van de schaarste is. En dat het om een sociale wetenschap gaat, waarin men ervan uitgaat dat mensen gedrag vertonen, dat lang niet altijd rationeel is.  

    Ik ben niet gelovig, maar blijkbaar spreken de waarden in het boek van Verheij mij ook sterk aan. Verheij schrijft tot slot: “Hoe langer ik met deze hoofdstukken bezig was, hoe meer ik inzag dat geld, en de manier waarop wij geld organiseren, een diep sociale en ideologische en voor mij ook religieuze kwestie is. Het raakte mijn schuldgevoel, mijn verlangen naar rechtvaardigheid, mijn angst voor verlies, mijn verdriet om wat er mis is gegaan en mijn obstinate hoop dat de wereld mooier kan.”      

    Ja, ik voel me een wereldverbeteraar, dat spreek ik vaak zo uit. Maar wat is er mis met geld verdienen? En wat is eigenlijk een verdienmodel?

    Verdienmodel

    In wezen is verdienmodel het een neutraal woord. Als mensen een bedrijf of onderneming opzetten, moet dat financieel uiteraard gezond zijn. Er blijken verschillende soorten verdienmodellen te zijn. Eén daarvan is bijvoorbeeld het ‘uurtje-factuurtje’ model. Maar er zijn minstens tien verschillende modellen volgens de site van de Rabobank.

    Ik heb zelf nooit een verdienmodel gehad. Het IHBV heeft als ANBI stichting jaarlijks openbaar een financiële verantwoording af te leggen. Als stichting spreek je ook niet van een verdienmodel. Je moet financieel gezond draaien en als stichting laten zien dat je eventuele opbrengsten inzet om het doel van de stichting te verwezenlijken.  

    Wat me pijn doet, is dat er af en toe suggesties worden geuit (soms in openbare media) dat het IHBV een ‘verdienmodel’ zou hebben. Ik heb dat niet en de stichting IHBV dus ook niet.

    Kennis delen zonder winstoogmerk

    Ik heb er vaak over nagedacht hoe ver ik zou gaan met mijn belangstelling voor hoogbegaafde volwassenen. Nooit kwam het bij me op om er persoonlijk geld voor te gaan vragen.

    Ik had wel een passende professionele basis en ik vond en vind de persoonlijke verhalen van hoogbegaafden wel heel interessant.

    Sinds ik begon in 2000, zijn er, zoals ik al schreef, steeds meer mensen zich professioneel met hoogbegaafde volwassenen bezig gaan houden. Vaak zijn dat zelfstandigen (hoogbegaafden die zeggen dat ze nooit meer onder een baas willenwerken). Soms zijn het mensen met professionele bagage, maar soms helaas niet. Dat kan risico’s met zich meebrengen, waarover ik met Agnes Schilder een blog schreef. (Nauta & Schilder, 2023). Als je zelf hoogbegaafde kinderen hebt, dan kun je toch niet vanzelf professioneel hoogbegaafden gaan begeleiden? Daar is echt wel meer voor nodig. Naast hun individuele betaalde sessies, zie ik ze ook steeds vaker lezingen en zogenaamde masterclasses aanbieden. Soms tegen forse bedragen.

    Ik heb in die 24 jaar heel veel presentaties gegeven. Ik houd ervan mijn kennis te delen voor het grotere geheel. Ik heb bijvoorbeeld vaak in GGZ instellingen gesproken voor artsen en psychologen. In het begin zocht ik in mijn eigen netwerk. Later wist men mij te vinden. De GGZ bood nooit een bedrag aan. Andere plekken waar ik sprak, bijvoorbeeld op congressen, werden wel betaald en mijn betaling liet ik dan naar het IHBV overmaken.  

    Voor het eerste boek dat ik schreef in 2007, kreeg ik royalty’s. Van zo’n boek word je niet rijk, maar het was wel leuk, ook omdat ik van daaruit weer heb geïnvesteerd in een Engelse vertaling. De latere boeken die ik schreef, heb ik allemaal vanuit het IHBV uitgebracht en de opbrengsten daarvan gingen en gaan ook allemaal naar het IHBV. Als mensen me vroegen waarom ik dat deed, vertelde ik hoe fijn het is om vrijwilligerswerk te doen en je in te zetten voor het grotere geheel.   

    Hoe verder? Als ik zie wat mensen soms vragen aan betaling voor wat ze doen om hun kennis over hoogbegaafdheid te delen, dan steekt dat wel een beetje. Niet zo zeer voor mij persoonlijk, het is mijn bewuste keuze. Maar ik heb soms wel zorgen over de kwaliteit van die kennis en ik vraag me dan af, waarom ze daar zoveel geld voor durven vragen. Zoals ik hiervoor al schreef, waar is de grens tussen vrijwilligerswerk en betaald werk? “Wat de gek ervoor geeft”, zei mijn vader dan wel eens. Hij werkte in een bedrijf en was beslist zakelijker dan ik. Toch heeft hij na zijn pensionering ook vrijwilligerswerk gedaan.      

    Zorgen over inhoudelijke kwaliteit van de kennis over hoogbegaafdheid

    Soms probeer ik te denken: “Laat de markt zijn werk dan maar doen”. Als het niet goed is, vragen ze zo iemand niet meer. Tegelijk weet ik dat het niet zo werkt. Mensen met een mooi verhaal worden vaak wel geloofd, ook al klopt hun verhaal niet (helemaal). Ik ben nog steeds bezorgd over wat ik hoor en lees over hoogbegaafdheid. Ik merk dat veel mensen geen idee hebben van statistiek en dat heb je echt nodig om de basisprincipes te bergrijpen. Hoogbegaafdheid is nu eenmaal in de basis een statistisch begrip. En dan is er ook heel veel psychologische kennis die zomaar wordt overgeslagen en lees en hoor ik allerlei alternatieve theorieën die niet wetenschappelijk onderbouwd zijn. Veel mythes die allang weerlegd zijn, tieren nog steeds welig. Als ik er iets  van zeg, is de reactie bijvoorbeeld: “wetenschap is ook niet alles…“  En dan weet ik als vrijwilliger die veel voor niets doet, ook niet goed wat ik kan zeggen. 

    Economically invisible work

    Wat is eigenlijk de grens tussen vrijwillig werk en betaald werk? Ik denk dat de grens lang niet altijd scherp is. Gezinnen met kinderen draaien vaak op de inzet van niet of deels werkende ouders en steeds vaker op grootouders. Heeft dat te maken met het ontbreken van betaalbare kinderopvang? 

    In veel organisaties kan men niet zonder vrijwilligers. In verpleeghuizen en ziekenhuizen lopen er heel veel vrijwilligers rond. En dat is behoorlijk essentieel werk. Ik zier ook veel in natuurorganisaties. Als er nog steeds mensen zijn die bereid zijn dat te doen zonder betaling, klopt dat dan wel? Moeten er dan niet veel meer betaalde banen bij komen? Ik weet geen oplossing. Het is voor nu een vraag. Vrijwilligerswerk zou eigenlijk extra moeten zijn en niet in plaats van een betaalde plek waar geen geld voor is. Dat is helaas een utopie. 

    Vrijwilligerswerk wordt helaas vaak gezien als minderwaardig werk. Terwijl het behoorlijk essentieel kan zijn en het wegvallen van vrijwilligers in diverse sectoren ontwrichtend kan zijn. Ik vond recent dat er een multinational is die EIW heet: ‘Economically Invisible Work’. Iedereen die parttime of fulltime onbetaald werk doet, is automatisch werknemer van EIW. Je kunt jouw visitekaartje van EIW laten maken of je onbetaalde werkzaamheden onder de vlag van EIW op je LinkedIn-profiel of ander cv zetten. Ik heb dat dus gedaan en mensen in mijn omgeving ook. Ik weet nog niet of het impact heeft, maar het wordt zo wel zichtbaar!

    Hoe mooi is het toch om als vrijwilliger bij te dragen aan een betere wereld? Zonder dat louter geld je drijfveer is. Maar ook blijft mijn vraag: tot waar kun je en wil je gaan als persoon en als maatschappij?

    Referenties

    De Steven. Altruïsme. Op 27 juni 2024 bekeken van https://www.desteven.nl/persoonlijke-ontwikkeling/kernkwaliteiten/altruisme-onbaatzuchtigheid

    EIW, Economically Invisible Work. https://www.invisible-work.org/

    Nauta, N. & Schilder, A. (2023). Coachen van hoogbegaafde volwassenen met begrip, kennis en wijsheid. Weblog Noks Nauta: Coachen van hoogbegaafden met begrip, kennis en wijsheid | noksnauta (wordpress.com)

    Piechowski, M.M. (2009). The Inner World of the Young and Bright. Chapter 14 in Ambrose, D. & Cross, T. (Eds.) (2009). Morality, Ethics and Gifted Minds. Springer. 

    Rabobank. Verdienmodellen. Op 27 juni 2024 bekeken op de site: https://www.rabobank.nl/bedrijven/groei/groeistrategie/9-verdienmodellen-voor-je-bedrijf

    Roeper, A. & Silverman, L. (2009). Giftedness and moral promise. Chapter 19 in Ambrose, D. & Cross, T. (Eds.) (2009). Morality, Ethics and Gifted Minds. Springer. 

    Verheij, A. (2022). Geld en goed. Atlascontact.

    Credits belangrijker dan complimenten

    Ik heb diverse malen in mijn leven ervaren dat ik overruled werd door iemand die mij niet de credits (erkenning) gaf voor wat ik had gedaan. Ik vroeg mij toen af of ik zat te hengelen naar complimenten en stelde vast dat dat niet zo was. Enkele mensen in mijn omgeving hadden dezelfde ervaring. Daarom ben ik dit gaan onderzoeken. Is erkenning (credits krijgen) inderdaad belangrijker dan complimenten? Wat gebeurde er? Wat is eigenlijk credits geven?

    Credits geven of krijgen

    De term credits geven komt uit de boekhouding. Credit is de rechterkant van de balans, waar de schulden of tegoeden staan. Het woord komt van het Latijnse credere, geloven. Financieel gaat het dus om tegoeden. Als je de credits krijgt, betekent dat in eerste instantie vertrouwen, later werd het erkenning, lof of verdienste.

    Ik was toch echt veel eerder….

    In een digitale bijeenkomst vertelde M. over een thema, dat ik ooit op de agenda heb gezet en waar ik veel over heb geschreven en gepresenteerd. Ik was daarin met enkele anderen echt een pionier en heb daar ook altijd veel erkenning voor gekregen. M. vertelde daar min of meer dat zij dat thema als eerste had opgepakt en daar workshops over had gegeven. Ze straalde daarbij. Ze gaf zichzelf nog net geen complimentje.

    Deze uitspraak deed mij behoorlijk pijn. Want zij heeft dat wel gedaan, maar pas vele jaren nadat ik daar al mee bezig was. Was het dan zo moeilijk voor haar om te vertellen dat er al mensen vóór haar waren geweest? Ze had niet eens mijn naam hoeven noemen.  

    Na de eerste emotie begon ik de situatie rationeel te bekijken en ik sprak mezelf toe: ik had toch niet het alleenrecht op dat thema? Het was toch juist fijn dat anderen dit ook gingen doen? Het gaat er toch om dat er over gepraat wordt en dat er inzichten komen. Ik realiseerde me ook dat M. een tijd psychische problemen had gehad en dat het voor haar blijkbaar van groot belang was, dat ze complimenten kreeg. Zo heb ik het voor mezelf toen afgewerkt en kon ik die situatie loslaten.  

    Dit is me vaker gebeurd

    Ik realiseerde me ook meteen dat dit me wel vaker gebeurd is in mijn leven. Op mijn werk vooral. Nu heb ik altijd op plekken gewerkt waar ik juist zat omdat ik mijn kennis wilde delen met anderen. En daarom ben ik eigenlijk nooit een gesprek aan gegaan of iets van mij afkomstig was of niet. Ik heb vaker meegemaakt dat ik ergens de eerste mee was en dat mensen mijn ideeën of inzichten toepasten, maar heel vaak gaven ze mij niet de credits daarvoor. Ik was dan nooit zo brutaal om meteen te claimen dat het idee toch echt van mij kwam. Ook daar sprak ik mezelf steeds toe, denk ik nu. Ik werk voor het grotere geheel.  

    Door combinaties van factoren (mijn eigen nieuwsgierigheid, banen die bij mij pasten,  mogelijkheden die ik kreeg van de leiding) ben ik dus in allerlei werksituaties een pionier geweest, zowel in een idee als in de uitvoering, maar heb er nooit keihard voor gevochten om ook duidelijk te maken dat ik die pionier was. Ik had gewoon bredere doelen. Het doel was nooit om mezelf te profileren. Ik zag dat er collega’s waren die dat (zichzelf profileren) wel deden. Ook hier sprak ik dan meestal mezelf toe: Het is fijn dat ze mijn inzichten gebruiken! Dat is toch mijn bedoeling.

    Jatten

    Helaas heb ik enkele malen meegemaakt dat mensen echt teksten van mij hebben gejat. Dan kwam ik letterlijke stukken tekst van mezelf ergens in tegen, en dan zonder bronvermelding. Ik vond en vind dat erg vervelend. Ik word dan ook nog altijd boos. Soms zeg ik er wat van en soms laat ik het gaan.  

    De ergste keer was deze: Uit een artikel van F. en mij was een groot deel overgenomen door S. mét een belangrijke tabel. De tekst had ze als artikel gepubliceerd in een artikel voor een vaktijdschrift en dat ook nog zonder bronvermelding. F. en ik waren woedend. Nu had ik een medestander en konden we samen aan de slag. Eerst hebben we S. benaderd maar die reageerde niet. Toen hebben we de uitgever van het tijdschrift benaderd en we hebben zelf een rectificatie geschreven. Die hebben ze ook geplaatst. Maar S. heeft die nooit op haar eigen website gezet. 

    Anderen herkennen dit

    Mijn vriendin B. (79) herkent dit ook heel sterk. Met haar creatieve geest heeft ze in de muziekwereld veel van haar ideeën kunnen uitvoeren. Maar er zijn ook veel ideeën van haar gebruikt, waarbij ze het idee ooit had ingebracht, niemand er iets mee deed en ze het soms jaren later terugzag, zonder dat ze de credits ervoor kreeg.

    Een andere vriendin E. (99) herkende het ook. Zij werkte op een school en bedacht ook hele innovatieve dingen. Meestal verdwenen ze in een la en kwamen ze er jaren later uit en claimde de directeur vervolgens dat hij dat idee had bedacht.        

    Vandaag vertelde P. me dat ze haar ideeën niet durft te delen op haar werk omdat ze de ervaring heeft dat iemand anders er dan mee wegloopt.

    Ik ben dus niet de enige….

    Omgaan met deze situaties

    Mijn ervaring deelde ik in een internationale online groep van hoogbegaafden. Zij herkenden het en velen bleken dit hun hele leven al vaak meegemaakt te hebben. Vaak op het werk. Zij waren degenen met de ideeën en de oplossingen, maar dat vonden ze juist fijn om te doen. En nee, bijna nooit kregen ze de credits daarvoor. Ik deelde met hen mijn gevoel bij een recente situatie. Ik vroeg hen wat ze bij deze situaties voelden.

    Wat me opviel: Niemand reageerde op mijn gevoel, maar ze gaven mij vooral terug hoe zij zelf in hun leven met die situaties waren omgegaan. Ik verschoof toen mijn interesse naar het luisteren en ik observeerde daarbij, dat veel van deze mensen hun gevoel bij deze situaties niet terug konden halen. Mijn conclusie was: Hun ratio had het overgenomen. Dit waren bijvoorbeeld hun gedachten:

    • Ze deden dit toch voor het hogere doel?
    • Het ging om het resultaat.
    • Het kan best zijn dat een ander ook zo’n idee had gehad tegelijkertijd, dus hoe wist je dat jij de eerste was?    

    Ik vond het heel interessant om dit te horen. Als psycholoog zou ik zeggen dat ze bezig waren de cognitieve dissonantie de reduceren. Hun gevoel lieten ze niet toe, maar hun rationele overwegingen zetten ze in om met de situatie om te kunnen gaan. Later kreeg ik nog een mail van een van de deelnemers, waarin hij dit nog eens uitlegde. Maar hij voegde eraan toe dat hij het betreurde dat hij mij niet had erkend in mijn gevoel dat ik daar wilde delen. Dat zag ik toch als een inzicht dat bij hem was ontstaan doordat ik mijn gevoel in de groep had gedeeld.    

    Hengel ik naar complimenten?

    Ik ben gaan onderzoeken wat er bij mij gebeurt op zulke momenten. Ik weet nu zeker: ik hengel niet naar complimenten, ik krijg genoeg waardering. Ik ben niet boos of verongelijkt. Al is mijn primaire gevoel wel boosheid, nu ik dat herken, ebt het ook snel weer weg. En laat ik eerlijk zijn: op heel veel plekken worden mijn ideeën op een prima manier gebruikt. En ik krijg heel veel erkenning.

    Nog een ervaring

    Terwijl ik hierover enkele dagen nadacht, gebeurde er alweer zoiets. Ik had in een vereniging waar ik nog maar net lid van ben, een creatief idee ingebracht. En ‘Practice what you preach’ (want ik vertel dit ook als tip aan hoogbegaafden), ik had daar eerst gepolst of ik een idee zou kunnen inbrengen, of men daarvoor openstond. Dat werd positief ontvangen. Ik had mijn idee heel ruim omschreven, met veel opmerkingen dat het nog maar een eerste idee was en dat ik er graag over wilde praten. Ik stuurde het aan twee mensen. Per mail kreeg ik alleen een bevestiging dat ze het hadden ontvangen en zouden lezen. Geen enkele inhoudelijke reactie. En toen ik ze een paar dagen later online bij een meeting zag, zei geen van beiden iets hierover. Wel begreep ik tussen de regels dat mijn idee wel was genoemd in de commissie die daarover ging, En we kregen de algemene uitkomst van de vergadering dat de commissie een lange termijn beleid wilde gaan opstellen. Waarop ik dacht: dan heeft mijn idee misschien toch iets teweeg gebracht…. Want er zit nu beweging in. Maar dat ik uiteindelijk geen enkele inhoudelijke reactie kreeg, ook niet dat ze het niet zo geschikt vonden, vond ik niet prettig.  

    Waarden

    Ik vermoed nu, terwijl ik wat afstand heb genomen, dat mijn emoties op het moment dat zoiets weer gebeurt, te maken hebben met enkele waarden die voor mij erg belangrijk zijn: respect en eerlijkheid. Ik wil, net als ieder ander, met respect behandeld worden. Mijn idee negeren vind ik respectloos. Je mag het er niet mee eens zijn of er niets in zien, maar je kunt dat ook met respect laten weten. Bijvoorbeeld: “Wat fijn dat je zo meedenkt! Er zitten hele creatieve ideeën in. Vind je het goed als we dat in de commissie bespreken en er later op terugkomen?” In drie zinnen kun je dat dus wel doen.

    En dan de waarde ‘eerlijkheid’. Die gaat vooral over de keren dat mijn ideeën zijn overgenomen zonder mijn naam te noemen. Vooral als het om grote dingen gaat. Ik kan me voorstellen dat de ander het gewoon is vergeten dat het van mij komt. Een vriendin zei jaren geleden al dat zij had geleerd dat ze haar ideeën naar haar huwelijkspartner het beste kon inbrengen op een manier die er toe leidde dat haar man dacht dat hij het zelf had bedacht. Dat ging haar goed af blijkbaar. Het is ook conflict vermijdend. Maar word je er blij van?

    Mooie ervaring

    Ik realiseerde me in mijn werk lange tijd niet dat ik ook zo was als die vriendin over wie ik het net had. Geen conflicten, het ging haar om de uitkomst. Klinkt redelijk toch? Tot ik in een bijeenkomst een keer collega B. hoorde spreken, die mij openlijk in een volle zaal de credits gaf voor mijn pionierswerk op een bepaald terrein. Ik schrok van blijdschap. Zo kon het dus ook. Dit moment heeft me zo geraakt, dat ik me realiseerde dat het in mijn persoonlijke relaties met anderen ook speelde. Ik heb sindsdien enkele belangrijke persoonlijke keuzes gemaakt. Ik heb ook besloten dat ik zelf dit bewuster naar anderen toe wilde doen: iemand de credits geven voor wat hij of zij heeft ingebracht. Zo heb ik dat bijvoorbeeld als moeder geprobeerd en als collega en in projectgroepen. Zonder meteen op de inhoud in te gaan, eerst iemand bedanken voor het inbrengen, iemand daarvoor de credits geven. Het samenleven en samenwerken wordt er alleen maar fijner van, kan ik melden.        

    Hoe ga ik zelf om met ideeën van anderen?

    Ik probeer nu dus al heel lang erg zorgvuldig om te gaan met ideeën van anderen. We bouwen nu eenmaal vaak voort op iets wat een ander al heeft gezegd of geschreven. En dan wil ik dat ook benoemen. Ik wil anderen expliciet de credits te geven voor wat zij doen. In teksten zet ik altijd bronvermeldingen. Maar ik ben ook zo, dat ik mensen die dat niet doen, daar op aanspreek. Dat is lastig, want die persoon voelt het dan soms als kritiek. Ja, dat is ook zo, het is kritiek. Maar ik denk dat het essentieel is om zo met mensen om te gaan. 

    Credits of complimenten?

    Zoals aan het begin al vermeld betekent ‘credit’: lof, eer, erkenning. Dat laatste, erkenning, is precies wat ik bedoel. Erkenning is een algemene behoefte van iedereen. Voor hoogbegaafden kan het nog iets meer betekenis hebben als ze in hun jeugd niet erkend zijn in hun specifieke behoeften. Als ze soms zelfs negatieve reacties hebben gekregen met betrekking tot hun anders zijn, met betrekking tot hun ideeën die vaak al jong anders waren dan gemiddeld. Het belangrijkste is dat ze niet alleen in hun ideeën genegeerd of tegengewerkt zijn, maar daarmee dus ook in hun mens-zijn niet erkend zijn. Dat komt hard aan en kan tot gevoelens van eenzaamheid en trauma hebben geleid. Bij mij is dat niet zo sterk, maar ik herken het wel een beetje en ik herken het zeker bij andere hoogbegaafden. Dat bleek wel toen ik over dit thema ging vertellen.      

    ‘Complimenten’ geven is vergelijkbaar met het geven van ‘lof’ of ‘eer’. Complimenten kunnen dus een onderdeel zijn van credits. Natuurlijk is het leuk als ik complimenten krijg. Zeker als ik zelf ook vind dat het terecht is. Soms zijn ze iets te nadrukkelijk, dan zijn ze niet in overeenstemming met wat ik zelf vind dat ik heb gedaan. Dan voelt het alsof de ander iets van mij wil. Alsof de ander inspeelt op het principe van de reciprociteit. Ik voel me daar ongemakkelijk bij. Geef mij gewoon de credits, de erkenning, zonder te overdrijven. Die zijn voldoende. En die geef ik ook graag aan anderen als dat aan de orde is. 

    Referenties

    Reciprociteit, zie: Cialdini, R.B. (2007). Influence. Collins Business Essentials.   

    Waarden- en normenspel: https://www.kwaliteitenspel.nl/nl/kaartspellen/nederlandstalig/waarden-en-normenspel  

    Bij hoge intelligentie juist niet vaker psychische stoornissen

    Met alle aandacht voor de psychische gezondheid van hoogbegaafden (waar ik zelf ook al bijna 25 jaar aan meewerk) zou je bijna vergeten dat hoogbegaafdheid, de beschrijving van mensen met een hoge intelligentie, juist bestaat uit kenmerken die iemand kunnen beschermen tegen psychische stoornissen. Maar is dat ook zo? Tot nu toe was er niet veel onderzoek waar we ons op konden baseren. Recent kwam er een methodologisch goed artikel waaruit blijkt dat mensen met een intelligentiescore in de bovenste 2% inderdaad minder vaak psychische stoornissen hebben.

    Voor sommige mensen een uitkomst die ze niet hadden verwacht, voor mij juist een bevestiging van wat ik al wist,

    Wat is intelligentie?

    Al wordt hier vaak over gediscussieerd, er is wel degelijk ruime consensus over wat intelligentie is, namelijk: het vermogen tot leren, redeneren en complexe ideeën aankunnen.

    Begin twintigste eeuw kwam er in Frankrijk aandacht voor het meten van intelligentie, om bij kinderen die het op school niet goed deden, een instrument te hebben om ze beter te kunnen begeleiden. Het ging toen dus om zichtbare schoolprestaties. De testen van Alfred Binet zijn later op de Stanford Universiteit in de USA bewerkt tot de Stanford-Binet test. Pas later in de 20e eeuw is men de testen ook gaan gebruiken voor de bovenkant van het IQ spectrum en werden ze als selectie instrument voor banen ingezet. In Nederland is lange tijd intelligentie onderzoek door de Rijks Psychologische Dienst verricht bij mensen die solliciteerden naar functies in de hogere schalen. Ook in het leger is dat veel gedaan. Ik ken iemand met een LTS opleiding, zijn vader was huisschilder, zijn moeder dienstbode, die door zo’n test erachter kwam dat hij, en dat tot zijn grote verrassing, hoog intelligent was.         

    Longitudinale onderzoeken van Terman en Lubinski

    Lewis Terman heeft in de USA in de twintigste eeuw een groep kinderen met een hoge intelligentie jarenlang vervolgd. De groep werd in 1921 samengesteld en is door Terman 35 jaar onderzocht en beschreven in rapporten. Zolang er nog mensen van deze groep in leven en vindbaar zijn, houdt de Stanford Universiteit dit onderzoek gaande.  

    In die tijd bestond er het beeld dat intelligente kinderen fysiek zwak waren en sociaal niet vaardig. Terman vond juist het omgekeerde. Ze waren gezonder, langer, beter lichamelijk ontwikkeld en sociaal beter aangepast dan gemiddeld. Ze hadden over het algemeen zeer succesvolle banen.  

    Onderzoek door o.a. Lubinski & Benbow (2020) die jongeren met een hoge SAT score vervolgden, steunt deze uitkomsten. Zo’n longitudinaal onderzoek is sterk, vooral als het een random groep is, dus zonder selectie vooraf. Deze genoemde onderzoeken voldeden daar niet 100% aan. De kinderen waren immers bekend met een hoge intelligentie en daar was een aanleiding voor. De kinderen die niet getest waren, kamen er niet in voor.   

    De harmony en de disharmony hypothesen

    Jarenlang heersten er twee visies naast elkaar. De ‘negatieve’ visie dat hoogbegaafden juist vaker problemen hebben. Door hun anders zijn vinden ze het lastig om zich thuis te voelen in groepen niet-hoogbegaafden. En daar komen ze van jongs af aan vanzelf in terecht. Op school bijvoorbeeld. De andere visie is de positieve: hoge intelligentie (het vermogen tot leren, redeneren en complexe ideeën aankunnen) betekent juist dat je je goed kunt aanpassen aan verschillende omstandigheden. In Engelstalige literatuur noemt men deze twee visies de disharmony hypothesis en de harmony hypothesis (Neihart, 1990).         

    De verschillen zitten hem in de selectie van de onderzoeksgroep. Een onderzoek onder Mensaleden betreft zeker geen representatieve steekproef van hoogbegaafden. Zo is er een artikel van Karpinski et al in het prestigieuze tijdschrift Intelligence, waarin alleen Amerikaanse Mensaleden zijn bevraagd. Daar werden veel psychische klachten gerapporteerd. Er was echter geen controlegroep en zoals gezegd, de onderzoeksgroep was beslist niet representatief voor hoogbegaafden in het algemeen. De methodologische kritiek, die we met enkele mensen over dat artikel schreven, heeft niet voorkomen dat het nog steeds breed wordt geciteerd als de werkelijkheid … Dat krijg je als ergens weinig onderzoek over beschikbaar is. En vergeet niet dat hoogbegaafdheid inmiddels voor heel wat coaches een ‘verdienmodel’ is geworden. 

    Psychotherapeut Judith Schlesinger maakt in haar boek uit 2012 korte metten met de mythe van de mad genius. Ze bestudeerde levens van vele kunstenaars en toont aan dat creativiteit (een kenmerk van veel hoog intelligente mensen) niet samengaat met gekte (nou ja, een psychische stoornis).

    Russell Warne schreef in zijn boek In the know (2020) op basis van veel literatuur, dat het overduidelijk is dat een hogere intelligentie voordelen heeft wat betreft opleiding en carrière. En dat er ook geen sprake is van een drempel waarboven er geen voordeel meer zou zijn. Een hoge intelligentie is natuurlijk geen garantie op succes bij een individu, maar statistisch is het beslist een positieve factor.   

    Onderzoek doen naar hoogbegaafden is lastig

    Onderzoek doen naar hoogbegaafden in het algemeen is methodologisch lastig. Hoe kom je aan een aselecte steekproef van hoogbegaafden? De hoogbegaafden die we in het vizier hebben, zijn vaak ergens tegenaan gelopen en gaan dan uitzoeken wat er met hen aan de hand is. Die groep is als het ware een negatieve selectie. Dat geldt ook voor mensen die lid zijn van een organisatie van hoogbegaafden (daar hebben we ook aanwijzingen voor dat ze vaker lid worden vanwege knelpunten die met de hoge intelligentie te maken heeft) en het geldt voor mensen die naar bijeenkomsten voor (mogelijk) hoogbegaafden gaan.

    Kunnen we dan wel uitspraken doen over hoogbegaafden in het algemeen? Nee, niet op grond van die onderzoeken.     

    Recent gepubliceerd onderzoek

    In een artikel in het tijdschrift European Psychiatry rapporteren Camille Michèle Williams en medeauteurs (2023) dat er bij mensen met een hoge intelligentie niet vaker psychische ziekten voorkomen dan gemiddeld. Angststoornissen en PTSS komen zelfs minder vaak voor. Het onderzoek is gedaan in een grote populatie mensen in Groot-Brittannië, een Biobank. Dat is een grote prospectieve studie met data van meer dan 500.000 mensen die tussen 2006 en 2011 geworven zijn, toen ze tussen de 40 en 69 jaar waren. Er zijn gegevens opgeslagen over fenotype, genotype en neuroimaging (beeldvormend onderzoek van de hersenen). Er zijn bij deze mensen ook korte cognitieve tests afgenomen, die een hoge correlatie hebben met gevalideerde intelligentietesten. Op basis van de uitkomsten is de onderzoeksgroep van dit onderzoek (N= 236.273) verdeeld in drie groepen: g-factor tussen plus en min 2 SD van het gemiddelde (de gemiddeld intelligenten), g-factor 2 SD boven het gemiddelde (de hoog intelligenten) en hoger en g-factor 2SD onder het gemiddelde en lager (de verstandelijk beperkten). De groep plus 2SD  bestond uit 16.137 mensen, dat is 6,2% van het totaal. De groep min 2SD bestond uit 9291 mensen, 3,6% van het totaal.

    Gegevens werden meegenomen vanuit zelf ingevulde vragenlijsten en medische diagnoses. Zo werden 32 fenotypes onderscheiden. Die werden ingedeeld in de volgende groepen: psychische ziekten (zoals gegeneraliseerde angst, bipolair, depressie, PTSS); trauma (zoals mishandeling op verschillende leeftijden); fysieke aandoeningen (zoals astma, eczeem, bijziendheid); en trekken (zoals homoseksualiteit, ochtend/avondmens, slapeloosheid). 

    In 15 fenotypen werd een verschil gevonden tussen de plus 2SD groep en de gemiddelde groep en in 12 fenotypen een verschil tussen de min 2SD groep en de gemiddelde groep.

    Mensen in de hogere intelligentie groep hadden significant minder vaak: trauma catastrophic, sociale isolatie, trauma stressoren als kind en als volwassene, gegeneraliseerde angst, PTSS, kindermishandeling en ze hadden een lagere neuroticisme score.

    Mensen in de hogere intelligentiegroep hadden wel significant vaker eczeem, allergieën en bijziendheid.  Ze hadden vaker ooit cannabis gebruikt, en vaker homoseksuele contacten gehad.  

    In de discussie werd aangehaald dat uit het onderzoek dus een heel ander beeld komt dan bijvoorbeeld uit het onderzoek van Karpinski et al. (2018). Helaas wordt dat artikel, dat methodologisch zeer zwak is, al langere tijd breed gedeeld en heeft veel aandacht in de media gekregen. Zo worden vooroordelen en mythes over hoogbegaafden gevoed.           

    Statistiek en bias

    Veel uitspraken over hoogbegaafden zijn gebaseerd op individuele gevallen. Op mensen met wie het niet goed gaat, en dus vind je onder die mensen veel vaker psychische klachten en stoornissen. De hoogbegaafden met wie het wél goed gaat, zijn niet in beeld. Die noemen zichzelf vaak ook niet hoogbegaafd. Dat is precies wat er met de studie van Karpinski aan de hand is. Die is uitgevoerd onder Mensaleden in de USA. Wel een groep op intelligentie geteste mensen, maar zeker niet representatief voor hoogbegaafden.

    Als je probeert een random groep hoogbegaafden te vinden heb je grote aantallen nodig om een voldoende aantal hoogbegaafden (zij vormen immers per definitie maar 2% van de populatie) te krijgen. De door Williams onderzochte groep is niet geselecteerd op intelligentie, maar wel groot genoeg om de hoog intelligenten te vergelijken met de anderen. Dan komt er dus een heel ander beeld uit.

    Voor sommige mensen is het lastig om hun eigen observatie van individuen en van zichzelf te nuanceren in het grotere geheel. Als je zelf zwanger bent, zie je opeens heel veel zwangeren …. Bias noemen we dat.

    Waarom hebben sommige hoogbegaafden dan wel psychische problemen en stoornissen?

    Uitspraken over groepen zeggen niet direct iets over individuen. Als ik me een beeld vorm van de hoogbegaafden met psychische problemen en stoornissen die ik in 24 jaar heb gezien, en van wie ik hun verhalen heb gehoord, dan zie ik o.a. de volgende factoren meespelen:

    • Bijna de helft van alle Nederlanders heeft ooit in het leven een of meerdere psychische aandoeningen gehad. (Cijfers van Trimbos Instituut) Hoogbegaafden hebben gemiddeld wel minder vaak een psychische stoornis maar ze zijn er natuurlijk niet immuun voor.
    • Als je opgroeit in een gezin waar je hoogbegaafdheid niet wordt begrepen, dan kan dat schadelijk zijn. Soms begrijpen je ouders je niet omdat zij  niet hoogbegaafd zijn, maar soms zijn ze wel hoogbegaafd en hebben ze daar zelf niet mee leren omgaan.  
    • Als je zelf niet weet dat je hoogbegaafd bent, en niet leert omgaan met je kenmerken van hoogbegaafdheid in een niet-hoogbegaafde wereld, houd je vaak het idee dat je anders bent en niet OK.  Sommige hoogbegaafden voelen zich juist heel dom.  
    • In het onderwijs is er wel aandacht voor hoogbegaafdheid maar afgaand op de verhalen nog net voldoende.   
    • Vaak zie ik onder de uitvallers en mensen die hulp zoeken nogal wat zeer hoogbegaafden (145plussers). (Nauta, 2019) Hier is nog veel minder over bekend dan over hoogbegaafdheid in het algemeen. We weten dus ook niet of de zeer hoge begaafdheid hier een factor bij is. Het is speculatief.

    In de GGZ weet men nog bijna niets van hoogbegaafdheid, al zijn er inmiddels wel mensen binnen de GGZ die er kennis over hebben en die verspreiden. Wie hulp zoekt in de GGZ krijgt vaak een DSM classificatie om de hulp te kunnen financieren. Onterechte classificaties bij hoogbegaafden komen dus voor. Dat vertellen ze zelf ook. Ze kunnen overigens ook vragenlijsten ’manipuleren’ om een bepaalde classificatie te krijgen. Een zorgelijke ontwikkeling.

    Bij hoogbegaafden die meer weten van wat hoogbegaafdheid is en hoe je ermee om kunt gaan, ‘verdwijnen‘ dan ook symptomen, zo vertellen ze. Er zijn er die na het lezen van boeken over hoogbegaafdheid en/of het bezoeken van een HB-Café veel meer van zichzelf begrijpen. Vaak heeft men dan geen hulp nodig of zijn een paar coachgesprekken voldoende om weer op de rit te komen (Nauta & Ronner, 2007, heruitgave 2023).

    Referenties

    Karpinski, R.I., Kolb, A.M.K., Tetreault, N.A., & Borowski, T B. (2018). High intelligence: A risk factor for psychological and physiological overexcitabilities. Intelligence, 66. doi:10.1016/j.intell.2017.09.001. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0160289616303324

    Lubinski, D. & Benbow, C. (2020). Intellectual Precocity: What Have We Learned Since Terman? Gifted Child Quarterly. Vol 65. July 28, 2020. https://doi.org/10.1177/0016986220925447

    Nauta, N. (2019) Twee blogs:

    Nauta, N. & Ronner, S. (2023). Ongeleide projectielen op koers. Utrecht: Big Business Publishers. Ongeleide projectielen op koers – Betere BoekenBetere Boeken

    Neihart, M. (1999). The impact of giftedness on psychological well-being: What does the empirical literature say? Roeper Review, 22(1), 10–17. doi:10.1080/02783199909553991

    Schlesinger, J. (2012). The Insanity Hoax. Ardsley-on-Hudson, NY: Shrinktunes Media.

    Terman, zie : Genetic Studies of Genius – Wikipedia

    Trimbos Instituut: Cijfers psychische gezondheid – Trimbos-instituut

    Warne, R.T. (2020). In the Know. Cambridge: Cambridge University Press.

    Williams, C.M., Peyre, H., Labouret, G., Fassaya, J., Guzmán Garcia, A., Gauvrit, N. & Ramus, F. (2023). High intelligence is not  associated with a greater propensity for mental health disorders. European Psychiatry.

    Lees het gehele onderzoeksartikel hier:

    High intelligence is not associated with a greater propensity for mental health disorders – PMC (nih.gov)

    Veilig fietsen, veilig leven

    Het Fietsinnovatielab van Amsterdam Bike City organiseerde recent een prijsvraag waarin ze vroegen om projectplannen ter verbetering van de fietsveiligheid. Ze vroegen om een innovatief en origineel plan en om het aantonen van positieve impact door je idee. Omdat ik vaak klaag over de onveiligheid in het verkeer, zoals ik die als voetganger en fietser ervaar, stuurde een vriendin uit Amsterdam me de link met de voorwaarden  toe. Dat prikkelde me wel. Wat zou ik als niet-inwoner (maar wel geboren Amsterdammer) kunnen indienen? De fietsonveiligheid is niet alleen in Amsterdam. Hier in het statige dorp Zeist ook! Mijn ideeën zouden dus ook hier ingezet kunnen worden.

    Het eerste dat me te binnen schiet is een idee om bijvoorbeeld op ludieke wijze, met acteurs, in het verkeer zelf, aandacht te vragen voor de fietsveiligheid en zo de fietsers zelf aan te spreken op de plek waar het gebeurt. Maar is dat genoeg?  

    Hoe meer ik erover nadenk, hoe complexer de situatie in mijn ogen wordt. Ze vragen voor de prijsvraag trouwens meer dan een idee, namelijk een echt projectplan, dat ook uitvoerbaar zou kunnen zijn en waarbij je als bedenker zelf ook een rol kunt spelen. Het plan moet voor 15.000 euro in een jaar uitgevoerd kunnen worden.

    Ga ik dat wel schrijven? Ik weet hoeveel werk het maken van een projectplan is. Maar los daarvan, het gaat hier volgens mij een vraagstuk dat heel complex is, dat om een uitgebreide analyse vraagt en een aanpak op diverse fronten. Als je er één los project van een jaar van maakt, kun je toch niet verwachten dat dat impact heeft op de langere termijn? Kortom, ik vind het eigenlijk nogal naïef.

    Maar mijn brein draait flink. Ik heb snel een eerste analyse gemaakt. Mijn Amsterdamse vriendin vulde die ook aan, dagelijks maakt zij op de fiets in Amsterdam mee hoe het daar gaat. Die analyse bleek niet voldoende. Ik kwam erachter dat er veel meer aan de hand is.    

    Ik besluit niet zelf een plan in te dienen.

    Eerste analyse

    Het vraagstuk laat me toch niet los. Ik heb hier in mijn woonplaats Zeist als voetganger en als fietser ook veel last van onveiligheid in het verkeer. Ik zeg daar natuurlijk wel eens iets van. Maar alleen kan ik het niet oplossen. Stel dat ik een plan zou indienen, wat zou daar dan als eerste analyse in staan? 

    Ik maakte voor mezelf als eerste een behapbaar stukje tekst: vijf punten die ik kan plaatsen in een analyse en uitgangspunten (als ik een plan zou gaan indienen). Als ik me (als 75-jarige) focus op de oudere fietser, dan ziet dat vijfpunts stukje er zo uit:  

    • Het doel zou zijn om de fietssituatie voor oudere fietsers in de stad te verbeteren en veiliger te maken.
    • Ouderen stoppen soms met fietsen omdat ze niet meer veilig kunnen fietsen (het is geen gevoel, het is echt onveilig!)
    • Fietsen is juist ook voor ouderen een prima fysieke beweging, zowel voor de spieren en gewrichten als voor de algemene conditie en een manier om sociale contacten te onderhouden. Daarom is blijven fietsen van groot belang.
    • De onveiligheid van de (oudere) fietser is een resultante van meerdere factoren, waar naar mijn idee allemaal verbeteringen mogelijk zijn. Het effect, namelijk meer veiligheid, kan alleen bereikt worden als alle factoren tegelijk worden aangepakt.
    • Dat kan alleen in een project waarin alle stakeholders actief worden betrokken en waarin goed wordt samengewerkt.

    Dit zijn dus in een notendop een aantal argumenten waarmee ik onderbouw dat er iets moet gebeuren. Ga je hier een plan van maken, dan zou dat er bijvoorbeeld op hoofdlijnen zo kunnen uitzien: 

    Hoofdlijnen van een verbeterplan

    Hier de verschillende onderdelen van een totaal verbeterplan: Ik zie vier thematische lijnen:

    1. De fietser zelf
    2. De fiets
    3. De ruimte
    4. Het gedrag

    Deze vier lijnen werk ik puntsgewijs kort uit en geef alvast wat aanbevelingen. Bij punt 4.3 kwam ik er achter dat dat het belangrijkste punt is. Dat ga ik daarna verder uitwerken.

    1. De (oudere) fietser zelf
      1. Is de fysieke toestand van de fietser OK? Denk aan spiersterkte, evenwicht, wendbaarheid, gehoor- en gezichtsvermogen. Zorg zo nodig voor aanpassingen (extra spiegel bijvoorbeeld).Is de fietser mentaal in staat om aan het verkeer deel te nemen?Draagt de fietser standaard een helm? (Ik raad dat alle oudere fietsers aan.)Overweeg vrijwillige en gratis oudere-fietserskeuringen (vgl rijbewijskeuringen) met concrete adviezen. Beveel zo nodig aan om te stoppen met fietsen als het risico te groot is.
      1. Ik zie dat er al een organisatie is om te stimuleren dat oudere fietsers blijven fietsen: Doortrappen.nl Zou Bikecity hier ook aan mee doen? Of is dit een van de vele initiatieven die er leuk uitzien maar structureel geen zoden aan de dijk zetten? 
    2. De fiets
      1. Is de fiets passend voor de fietser? Denk aan instap, gewicht. Is de fiets in orde w.b. remmen, stuurbaarheid, licht etc.?Geef goede voorlichting en organiseer bijvoorbeeld gratis periodieke fiets-keuringen (betaald door de gemeente). Koppel daar ook concrete verbeteradviezen aan.
      1. Geef advies over andere vervoermiddelen, zoals driewieler, e-bike, indien passend bij deze persoon.
    3. De ruimte
      1. De inrichting van de ruimte is op veel plekken niet helder. Maak dus duidelijk waar fietsers wel mogen fietsen. (Fietspad is niet altijd duidelijk aangegeven, voetpad en fietspad lijken dan heel erg op elkaar). Maak met borden én op de weg zelf duidelijk wat de rijrichting is. (Er wordt veel te vaak in twee richtingen gefietst waar dat niet mag en dus ook vaak te smal is.)Zorg voor voldoende ruimte (op veel plekken is het op sommige momenten veel te vol om nog veilig te kunnen fietsen). Maak fietspaden waar mogelijk breder.Maak de wegoppervlakte veilig (wegdekschade herstellen, boomwortels weghalen etc.).Maak bochten voor fietsers haalbaar (niet te scherp).Geef oversteekplekken voor fietsers over een weg waar auto’s rijden duidelijk aan. Sommige situaties zijn zeer onoverzichtelijk en mensen gaan dan hun eigen routes creëren, zoals het hen uitkomt en met gevaarlijke gevolgen. 
      1. Laat mensen zelf per wijk aan de gemeente aangeven waar de ruimtelijke knelpunten voor fietsers liggen en los ze dan ook z.s.m. op. Maak daartoe een meldpunt waar fietsers zelf knelpunten kunnen melden.
    4. Het gedrag
    1. Het valt op dat met name veel fietsers de heersende verkeersregels gewoon niet meer toepassen. Denk aan voorrangsregels (voorrang aan rechts geven, rechtdoor op zelfde weg gaat voor, niet op de trottoirs fietsen). Het kan zijn dat men de regels niet kent (hoewel dat wel wordt verwacht als je aan het verkeer deelneemt), of dat men de regels niet meer wil toepassen om verschillende redenen (gemakzucht, eigen belang). Het kan ook zijn dat expats bijvoorbeeld de regels van hun eigen land aanhouden (waar bijvoorbeeld wel op het trottoir gefietst mag worden).
    2. Het is van groot belang dat het gedrag van alle weggebruikers veiliger wordt, met name dat van mede-fietsers. Ik signaleer dagelijks en frequent alle mogelijke overtredingen zoals door rood rijden, op trottoirs rijden, met drie naast elkaar rijden, op een eenzijdig fietspad spookrijden, bij verandering van richting dat niet aangeven. Deze situaties zijn gevaarlijk en geven ook nog eens aanleiding tot schrik en woede bij medeweggebruikers, waardoor de veiligheid nog verder afneemt.Verder nadenkende begin ik het steeds vreemder, ja zelfs absurd te vinden dat het gevaarlijke gedrag zo uitgebreid wordt getolereerd. Veel gevaarlijk gedrag is namelijk gewoon strafbaar. Ik dacht daaraan door een recente column van Jamal Ouariachi, die betoogde dat we mensen die uitvindingen hadden gedaan die tot ernstige milieuschade leidden, achter de tralies zouden moeten zetten. Bijvoorbeeld de uitvinder van de loodhoudende benzine. Dat staat in een initiatiefwet van de Partij voor de Dieren. En wij laten toe dat mensen de hele dag door in het verkeer gevaarlijke en ook strafbare handelingen verrichten? Met ernstige gevolgen. Youp van ’t Hek schreef laatst dat voetgangers helmen moeten gaan dragen. Bizar!       
    3. Een campagne om het gedrag te verbeteren naar veiliger gedrag. Maak een grote campagne, waarin je mensen bewust maakt van het gevaarlijke gedrag en ze stimuleert zich veiliger te gedragen. Maak dit op veel plekken zichtbaar. Spreek mensen ook aan en geef zo nodig boetes. Dat is niet leuk maar soms wel effectief. Er moeten goede PR campagnes komen. Het thema Fietsveiligheid moet prominent zichtbaar zijn. Mensen moeten ook begrijpen wat ze zelf kunnen doen. En waarom dat heel erg nodig is. Overweeg aansprekende campagnes, waar bijvoorbeeld acteurs live aan meedoen op straat. Steek vooral positief in. Het is prettig om het samen veiliger te maken voor elkaar en met name voor oudere fietsers.

    Implementatie en monitoring

    Allemaal leuk bedacht, maar het implementeren van alle suggesties hierboven vereist ook nog eens een goed plan met concrete doelen, waar aan gewerkt moet worden. Er moet ook een verantwoordelijke instantie zijn. Dat kan toch allemaal niet binnen de scope van deze wedstrijd?  

    Ik zou de activiteiten in elk geval willen monitoren door een panel van fietsers en voetgangers (divers qua leeftijd en enkele andere kenmerken) op een aantal momenten vragenlijsten toe te sturen. En door ze fysiek een paar keer een groepsgesprek te laten houden over hun waarneming van de fietsveiligheid. De waarneming van de fietsveiligheid is volgens mij een belangrijke uitkomstmaat die gemeten moet worden. Maar ook het aantal en de aard van de ongelukken in Amsterdam moet worden bekeken. Je kunt niet verwachten dat er op korte termijn al effect zal zijn, maar als je het niet meet, weet je het ook niet.

    Alle losse projecten zijn, zoals ik reeds schreef, beslist niet effectief. Het moet een geheel zijn en er moet continuïteit zijn. Hoe borg je dat met het indienen van een los deelplan?

    Fietsgedrag is afspiegeling van maatschappelijk gedrag

    Het lijkt zo, zoals ik het op een rijtje zette, in eerste instantie nog wel enigszins behapbaar, al kan dit zeker niet voor 15.000 euro en ook niet binnen een jaar zoals ze vragen. Maar ik zie ook iets anders. Ik zie een breder probleem. Fietsgedrag zie ik als een afspiegeling van maatschappelijk gedrag. En dat gaat steeds meer in de richting van het neoliberalisme. Recent las ik een bespreking van het boek ‘Economie om van te smullen’ (Chang, 2023). De auteur van dat boek, Ha-Joon Chang legt in een interview in Trouw (Dobber, 2023) uit, dat in het neoliberalisme, waarin het maximaliseren van individuele vrijheid voorop staat, het eigenbelang voorop staat en hoe funest dat is voor de samenleving. Ik zie dat heel duidelijk.

    Ik zie het neoliberalisme in de samenleving dus als vergelijkbaar met het gedrag en daarmee de onveiligheid in het verkeer. Ik zie dus ook onveiligheid in de maatschappij.

    Het fietsgedrag waar ik veel last van heb en dat objectief ook gevaarlijk is, heeft zijn wortels in het neoliberale idee dat je voor jezelf moet opkomen, dat jouw doel om ergens op een bepaald moment te komen, je gedrag direct stuurt en dat het dus niet uitmaakt wat dat met een ander doet. Wie op de stoep fietst, ook al is de situatie onduidelijk, en anderen daarbij hindert, heeft volgens mij een neoliberale keuze gemaakt. Die persoon schaadt daarmee wel de veiligheid van andere weggebruikers. Wie al fietsend nog even de telefoon pakt om iemand te woord te staan (haast..) en daarbij geen oog heeft voor medeweggebruikers, is een echt gevaar voor de omgeving. Dat is inmiddels in onderzoek ook objectief aangetoond.

    Geen zelfinzicht

    Het ergste vind ik, dat mensen die dit onveilige gedrag vertonen, hier niet op aanspreekbaar zijn. Ze hebben geen zelfreflectie. Recent meldde iemand op LinkedIn dat ze een bekeuring had gekregen voor telefoneren op de fiets en ze beklaagde zich over de bejegening door de politie. Hè?, dacht ik, je hebt een strafbare handeling gepleegd en bent een gevaar voor anderen. Mag dat even voorop staan? Uit onderzoek is gebleken dat de kans op ongelukken bij het telefoneren op de fiets 25 keer groter is geworden. Het gebrek aan inzicht en schaamte over haar gedrag vond ik schokkend.

    Fietsgedrag als maatschappelijk gedrag

    Ik denk dat we moeten gaan zien en erkennen dat fietsgedrag en maatschappelijk gedrag twee kanten van dezelfde medaille zijn. Met heel veel elementen van het neoliberalisme, zo stelde ik hiervoor. Wat mij nu een uitdaging lijkt is om het om te draaien. Om te focussen op het veiliger maken van het fietsgedrag en dan te monitoren of het maatschappelijk gedrag ook verandert in een richting waarin we veel meer met elkaar rekening houden en minder met onszelf.

    Als we hier actief werk van willen maken moet er een brede beweging in Nederland komen. Dat zou moeten kunnen want bijna iedereen in Nederland fietst. Als we een partij voor de Dieren hebben, een 50 plus partij en een BoerBurgerBeweging, dan lijkt mij een Partij voor de Fietsers toch niet teveel gevraagd? Een Fieterspartij, die als missie heeft om de fietsveiligheid in Nederland (of misschien wel Europa) te verbeteren, kan zo ook bijdragen aan heel veel oplossingen van maatschappelijke problemen. Wie in het verkeer leert om rekening te houden met anderen, zal dat in het maatschappelijke verkeer dan ook gaan doen, is mijn hypothese.    

    Toen ik van de week een gesprek had met een tiener die links reed op het fietspad (ja hij stopte toen ik er iets van zei), luisterde hij serieus naar me. Hij gaf toe dat hij wist dat het niet mocht. Maar hij had er verder nooit over nagedacht, ze hij. Ik betoogde onder andere dat het gevaarlijk was voor hemzelf en anderen en dat als iedereen dit zou doen, dat het verkeer dan een puinhoop zou worden. Hij gaf me zowaar gelijk. Zou het kunnen dat veel mensen er echt niet over nadenken wat de implicaties zijn van hun onveilige gedrag? Dat is dan hoopvol, want als we zorgen dat ze erover gaan nadenken, kan er iets gaan veranderen.    

    Nu is de vraag hoe je veilig fietsgedrag aanleert. Sowieso vroeg beginnen en niet alleen met de kinderen maar alle leeftijden moeten tegelijk aan de bak. Ik zie te vaak ouders met kinderen onveilig gedrag vertonen en ook oudere mensen doen dat. Dus ja: alle leeftijden mee laten doen in een forse campagne.    

    Veilig fietsgedrag aanleren

    Om mensen veilig gedrag aan te leren, kun je bijvoorbeeld kijken hoe dat in bedrijven gebeurt. Zeker als het gaat om bedrijven met risico’s op ongevallen, zoals in industriële settings. Veiligheidskundigen en bedrijfsverpleegkundigen zijn daar de actieve professionals. Het begint bij goede uitleg en het maken van afspraken voor veilig werken. Je moet mensen goed voorlichten over wat risico’s zijn en wat veilig gedrag is. Welke beschermingsmiddelen er zijn en hoe ze die moeten gebruiken. En ze ervan doordringen dat hun eigen gedrag cruciaal is. Dat er grote risico’s zijn als ze dat niet doen. Het gaat soms om hele praktische en banale dingen. Zo was ik een keer bij een bedrijfsverpleegkundige die vertelde dat iedereen in dat bedrijf bij traplopen de leuning moet vasthouden. Dat voorkomt trapongevallen. Consequent zijn, dus iedereen moet het altijd doen én men wordt aangesproken als men het niet doet. Ook door collega’s. Dat is essentieel. Als we dat toch eens voor elkaar zouden krijgen in het verkeer!

    De verkeersregels die we democratisch hebben vastgesteld, zijn er al! Hoe gemakkelijk wil je het hebben? Nu dus, wellicht via de Fietserspartij, aan de slag. En laat die partij vooral samenwerken met bijvoorbeeld de Fietsersbond, Veilig Verkeer Nederland en Doortrappen. Wat een sterk collectief wordt dat. Samenwerken met andere politieke partijen moet niet moeilijk zijn. Wie kan hiertegen zijn?   

    Onderdeel van een campagne voor veilig fietsgedrag kan zijn dat je goede rolmodellen in beeld brengt. Mensen die al fietsend vaak in beeld zijn en laten zien wat veilig fietsgedrag is. Denk eens aan journalist en ex-wielrenner Marijn de Vries, Mathieu van der Poel, Leontien van Moorsel, wijlen koningin Juliana, Mark Rutte (waarom niet?). En natuurlijk ook niet-BN’ers, iedereen kan laten zien hoe het eruit ziet. Je moet de beeldvorming zo beïnvloeden dat veilig fietsen de positieve norm wordt. Ik ben er ook erg voor dat mensen elkaar kunnen en gaan aanspreken op onveilig gedrag. Net als in bedrijven en net als in de luchtvaart. Dat is nog een hele klus. Misschien kunnen ze daar een prijsvraag voor uitschrijven? Maar dan snel graag!

    Referenties

    Ha-Joon Chang. (2023). Economie om van te smullen. Nieuw Amsterdam.

    Lidwien Dobber (2023). De mens egoïstisch? Wat een onzin. Trouw 18 maart 2023.

    Doortrappen. Home | Platform Doortrappen 

    Het programma Doortrappen is een initiatief van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, en wordt uitgevoerd door Twijnstra Gudde, bureau Ideate en met medewerking van partners als VVN, VeiligheidNL, BOVAG, Fietsersbond en vele anderen. 

    Fietsinnovatielab | Amsterdam Bike City  

    Jamal Ouariachi. (2023) Ecocide. Column. Trouw 25 maart 2023. 

    Maak je eigen website, gratis op WordPress.com.Maak je eigen website
    Start gratis